Na honderdduizenden dollars in zijn sofa: gunnen partijleden van Zuid-Afrikaanse president Ramaphosa hem een nieuwe termijn? 

Eén keer om de vijf jaar komen duizenden leden van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) uit het hele land samen om hun politieke leiders te kiezen en hun partijbestuur samen te stellen. Tijdens dat vijfdaagse evenement, dat vandaag begint, komt het hele land tot stilstand. 

Het ANC is de beweging van Nelson Mandela die Zuid-Afrika bevrijd heeft van de Apartheid in 1994 en is sindsdien de belangrijkste politieke partij, met een absolute meerderheid in het parlement. Wie op de vijfjaarlijkse ANC-conferentie aangeduid wordt als presidentskandidaat, wordt de facto de volgende president van Zuid-Afrika.

Tot voor kort, tenminste. Want voor het eerst voorspellen de peilingen dat het ANC in 2024 onder de vijftig procent zou kunnen zakken. Wie de ANC-kandidaat wordt, is dus van belang. De populaire Cyril Ramaphosa leek lang de gedoodverfde winnaar en de enige die in staat zou zijn om het verlies van het ANC te beperken. Tot "Farmgate" uitbrak...

In februari 2020 wordt een roofoverval gepleegd in Phala Phala, de privéboerderij van Cyril Ramaphosa. Hij fokt daar zeldzame Ankole-runderen (uit Oeganda) en buffels, en verkoopt ze op veilingen voor bedragen die oplopen tot zo'n 30.000 euro per dier.

Ramaphosa doet aangifte van die overval, maar vermeldt daarbij niet dat er ook geld is gestolen. Dat wordt pas duidelijk in juni van dit jaar, als één van de rivalen van de president klacht indient en openbaar maakt dat er bij die overval ook vier miljoen dollar in contanten is gestolen. Geld dat verstopt zat in de kussens van een bankstel. 

Ramaphosa geeft na ondervragingen toe dat er geld is gestolen, maar dat het "maar" om 580.000 dollar gaat. Een vooruitbetaling op de verkoop van 30 buffels aan een Soedanese zakenman. Het geld was volgens hem verstopt in de sofa omdat er te veel mensen in de kluis konden.

Een onafhankelijke parlementaire commissie onderzoekt de zaak en vindt gaten in de uitleg van de president. Twee weken geleden publiceerde die commissie haar rapport. De commissieleden hebben vele vragen. Waarom heeft de president die dollars, vreemde valuta, niet aangegeven en heeft hij daar geen belastingen voor betaald? Waarom gaf hij de diefstal niet aan bij de politie? Kwam het geld wel van de verkoop van buffels, want kennelijk lopen die nog altijd rond op de boerderij…

In hun rapport besluiten ze dat de feiten erg genoeg zijn om een afzettingsprocedure te overwegen. Mogelijk heeft Cyril Ramaphosa de Grondwet en corruptiewetten overtreden. Hij wordt beschuldigd van witwassen, omkoping, het verbergen van een misdaad en het hinderen van politieonderzoek.

Het nieuws slaat in als een bom. Enkele uren na de publicatie van het rapport (vorige week) wil de president in een televisietoespraak zijn ontslag aankondigen, gaat het gerucht. Maar belangrijke partijleden hebben Ramaphosa kunnen overtuigen om dat niet te doen en terug te vechten.

Afgelopen dinsdag moesten de parlementsleden wel stemmen over het opstarten van die afzettingsprocedure. De ANC-leiding had dan al beslist dat hun fractie (die een ruime meerderheid heeft) de president zou steunen. Ramaphosa heeft die stemming dus overleefd, al stemden vier ANC-parlementsleden vóór een impeachmentprocedure (een afzettingsprocedure). Rebellerende parlementsleden zijn hoogst uitzonderlijk bij het ANC.

Die tegenstemmen wijzen op onenigheid binnen de partij. De vraag rijst nu of Ramaphosa deze ANC-conferentie zal overleven. Of hij de komende dagen nog voldoende steun krijgt om zichzelf op te volgen en de presidentskandidaat te zijn in 2024.

De afgelopen dagen doken steeds meer stemmen op voor zijn belangrijkste tegenkandidaat, de vroegere minister van Volksgezondheid Zweli Mkhize. Maar het is maar de vraag of hij een betere kandidaat zou zijn. Mkhize wordt ervan verdacht met zijn handen in de pot geld voor de coronabestrijding te hebben gezeten.

De bittere machtsstrijd binnen het ANC draagt ook bij tot de electorale neergang van de partij. De corruptie tiert er welig, in alle geledingen, en de man die dat alles zou opkuisen, is nu zelf verdacht.

Bovendien zit Zuid-Afrika in een neerwaartse spiraal. Bijna de helft van de bevolking is werkloos, de armoede stijgt en de ongelijkheid is nóg groter geworden (en Zuid-Afrika was al het meest ongelijke land ter wereld), de elektriciteit valt voortdurend uit… De regering (en dus de partij) verliest haar geloofwaardigheid.

Als het ANC in 2024 geen absolute meerderheid meer haalt, zal het voor het eerst een coalitie moeten maken. Sommige analisten voorspellen al het einde van het ANC-tijdperk. Maar voorlopig blijft Ramaphosa wel populairder dan zijn partij. Hij lijkt de enige die het verlies voor het ANC nog zou kunnen beperken.

Maar dan moet hij de komende vijf dagen en "Farmgate" wel overleven. Als hij aanblijft, zal hij zijn naam moeten zuiveren en eindelijk iets doen aan de grote problemen van de Zuid-Afrikanen.