Puzzelen met kerncentrales: wat hebben we nu eigenlijk nodig in 2025?

België heeft twee sites waarop in totaal zeven kernreactoren staan. Er staan er vier in Doel  (ja vier, ook al staan daar maar twee koeltorens: Doel 1 en 2 zijn kleinere centrales die geen extra koeltoren nodig hebben) en drie in Tihange. Samen zijn ze goed voor 6.000 MW (megawatt) aan geïnstalleerd vermogen en leveren ze op dit moment nog bijna de helft van onze elektriciteit.

In 2003 heeft de politiek beslist dat al onze kernreactoren zouden sluiten na 40 jaar dienst. Intussen is die periode al "opgerekt" voor drie reactoren: Tihange 1, Doel 1 en Doel 2. Want in 2015 besliste de regering dat deze reactoren tien jaar langer konden draaien. (Voor Tihange 1 viel die beslissing al iets vroeger.) Daardoor zouden ze sluiten in 2025 in plaats van in 2015.  

Dat betekent dat 2025 een heel belangrijk jaar wordt. Want dan zouden al onze kerncentrales stil liggen. Volgt u even mee. Doel 3 is al dicht gegaan, in principe voorgoed, eind september van dit jaar. Tihange 2 volgt dan als tweede in de rij, op 1 februari volgend jaar. En alle andere gaan in principe dicht in de loop van 2025. Dus van onze zeven reactoren gaan er vijf dicht op één jaar tijd, in 2025.

We zeggen in principe, want op dit moment onderhandelt de regering met uitbater Engie Electrabel om twee reactoren, Doel 4 en Tihange 3, tien jaar langer open te houden. Maar die besprekingen lopen nog (en verlopen moeilijk) en de hele wettelijke procedure daarrond ook. Daarom is, volgens de huidige stand van de wetgeving, dit nu nog altijd de officiële sluitingskalender:

Zoals gezegd kan dit scenario veranderen, als er een akkoord komt om Doel 4 en Tihange 3 langer te laten draaien. Je zou denken dat we dan uit de problemen zijn vanaf de winter van 2025 maar dat is niet zo. Want zelfs als Doel 4 en Tihange 3 niet definitief dicht moeten in 2025, moeten ze dat jaar wel tijdelijk dicht om de werken te laten uitvoeren die het mogelijk maken dat ze langer draaien. 

Concreet: volgens de planning van Engie Electrabel zouden de reactoren ongeveer midden 2025 dicht gaan en dan in november 2026 opnieuw opgestart worden. Dat betekent dus dat de winter 2025-2026 moet overbrugd worden zonder één kernreactor in dienst. Of die sluiting dan tijdelijk of definitief is, doet er op dat moment niet toe.

Aanvankelijk dacht de regering die moeilijke winter wel door te komen met andere middelen (gascentrales bijvoorbeeld en vooral veel import), maar de afgelopen maanden is daar twijfel over gerezen. De oppositie had die twijfel altijd al, die vond kerncentrales sluiten sowieso een slecht idee. Maar nu is ook de regering ongerust. "De situatie is de afgelopen maanden helemaal veranderd", klinkt het dan.

De premier en de minister van Energie Tinne Van der Straeten (Groen) wijzen naar twee factoren. De oorlog in Oekraïne duurt langer dan verwacht, waardoor onze energiesituatie onder druk komt. En Frankrijk, dat ons anders als buurland veel stroom kan leveren, sukkelt met zijn eigen kerncentrales en ook dat blijft maar aanslepen. Frankrijk voert nu voortdurend stroom in van ons, in plaats van wij van hen. Daarover verder meer.

Het is in die context van groeiende onzekerheid dat deze week het plan op tafel kwam om die moeilijke winter van 2025-2026 anders aan te pakken. Van der Straeten wil laten onderzoeken of het mogelijk is Doel 4 en Tihange 3 in die winter toch open te houden, door ze in de zomer wat minder te laten draaien. Zo kan er in de zomer brandstof gespaard worden om dan de winter te overbruggen. In het jargon heet dat fuel extension. 

Of die fuel extension er komt, is nog maar de vraag. Uitbater Engie Electrabel is niet enthousiast, om het zacht uit te drukken. Engie wijst erop dat er ook voor een korte verlenging een hele wettelijke procedure te doorlopen is en de verstrengde veiligheidsnormen moeten worden nageleefd. "Of er nu verlengd wordt voor een paar maanden of voor tien jaar, de veiligheidsvereisten moeten worden nageleefd", is bij Engie te horen. 

Zo'n fuel extension zou ook nog een bijkomend probleem creëren. Er wordt dus overwogen om te schuiven met de dagen/weken waarop Doel 4 en Tihange 3 draaien. (In sommige scenario's gaat het ook over het opschuiven in de tijd van de sluitingsdatum van de drie oudere reactoren, maar dat lijkt minder waarschijnlijk.) Het probleem is: als je Doel 4 en Tihange 3 laat draaien op momenten dat die dicht hadden moeten zijn voor onderhoud, schuift dat onderhoud op in de tijd. En dat zou tot gevolg kunnen hebben dat we dan in de problemen komen in de volgende winter, in 2026-2027, omdat de reactoren nog niet klaar zijn...

Misschien vraagt u zich af: gingen we dit alles niet oplossen met (bijkomende) gascentrales? Daarover eerst dit: in tegenstelling tot wat veel mensen denken, staan er ook nu al heel wat gascentrales in België. We lijsten de belangrijkste hieronder even op, ze zijn alles samen goed voor ruim 4.000 megawatt geïnstalleerd vermogen. Dan hebben we allerlei kleinere centrales die zowel warmte als stroom leveren, daar niet bij geteld. Als je dat wel doet, komen we aan een vermogen van bijna 6000 megawatt. Dat is zoveel als onze 7 kernreactoren samen.

Daar moet deze bedenking bij gemaakt worden: je kunt onze vloot gascentrales niet zomaar vergelijken met die van onze kerncentrales. Kerncentrales zijn ontworpen om ononderbroken aan vol vermogen te draaien: onze 7 kernreactoren hebben meerdere lange periodes gekend waarop ze allemaal samen op volle kracht hun bijna 6.000 megawatt leverden.

Met onze huidige vloot gascentrales is dat zo goed als onmogelijk. Er zitten onder meer piekcentrales bij: inefficiënt, vervuilend en heel duur en eigenlijk niet ontworpen om lang te draaien. Bovendien zijn er zoveel kleine gasturbines bij dat er altijd wel meerdere in onderhoud liggen. Daarnaast hebben nogal wat van onze gascentrales een behoorlijke leeftijd.  Ze blijken meer uit te vallen dan de kernreactoren, onder meer omdat ze veel ongelijkmatiger draaien. Ze geven letterlijk meer of minder gas wanneer er minder of meer zonne- en windenergie is.

Dat zet de gasvloot onder druk. In de praktijk zal de 6.000 megawatt nooit gelijktijdig kunnen draaien, iets wat onze overheden overigens ook in hun berekeningen meenemen. 

Ook de hoge gasprijs door de oorlog in Oekraïne, maakt het minder evident om gascentrales in te zetten. Toch zijn ze nodig om het wegvallen van onze kerncentrales te compenseren. Daarom heeft de regering al subsidies toegekend aan twee nog nieuw te bouwen gascentrales, één in Seraing (van uitbater Luminus) en één in Les Awirs, bij Luik (van uitbater Engie).

Er is nog discussie of twee extra gascentrales zullen volstaan. Daarom zit er nog ééntje op de reservebank: in Limburg heeft de groep Tessenderlo Chemie een vergunning binnen om ook een nieuwe gascentrale te bouwen. Alleen krijgt die voorlopig geen subsidies. En zonder subsidies willen ze er in Tessenderlo niet aan beginnen. Het is dus uitkijken of dat toch nog gebeurt, eventueel volgend jaar, als er een nieuwe subsidieronde komt.

Ook Engie heeft zijn plannen voor een nieuwe gascentrale in Vilvoorde nog niet opgeborgen. Het project is weliswaar nog altijd niet vergund. Onlangs weigerde Vlaams minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) de omgevingsvergunning. Volgens Demir zou Engie niet de beste technologie gebruiken tegen de stikstof- en ammoniakuitstoot. Maar Engie bestrijdt dat. Het trok naar de Raad voor Vergunningsbetwistingen om zijn centrale alsnog vergund te krijgen.

Er wordt ook gerekend op onze buurlanden om ons bevoorradingsprobleem op te lossen. Te veel misschien, want voor 2025 rekent ons land op heel wat import uit het buitenland. In de scenario's is sprake van een kwart tot ruim 40 procent van ons elektriciteitsverbruik. Omdat niemand een glazen bol heeft, zijn exacte voorspellingen moeilijk. Maar de cijfers tonen wel het belang van de invoer van stroom in het jaar 2025.

Onze belangrijkste leverancier van elektriciteit is doorgaans Frankrijk, dat een groot nucleair park heeft: 56 reactoren (tegenover dus 7 bij ons). Maar Frankrijk zelf heeft heel wat elektriciteit nodig omdat de Fransen, veel meer dan wij, hun woningen elektrisch verwarmen.

Als bij onze zuiderburen de temperaturen beneden de 7 graden Celsius dalen, gaat het bijzonder hard: per graad lager hebben de Fransen 2,5 extra kernreactoren nodig. Grote reactoren, van het kaliber van Doel 4, de grootste reactor van ons land. 

Toch kan Frankrijk in normale tijden elektriciteit uitvoeren. Alleen zijn de tijden al lang niet meer normaal. Frankrijk worstelt nu al ruim een jaar met zogenaamde spanningscorrosie in zijn kernreactoren. Dat heeft scheurtjes doen ontstaan in de lasnaden van de noodkoelcircuits. In de nucleaire sector wordt daar niet licht over gegaan: elke reactor waarin de scheurtjes zijn vastgesteld moet dicht, voor onmiddellijke herstelling. Daarbovenop komen nog een aantal uitgestelde onderhoudsbeurten door de coronacrisis. 

Resultaat: 18 van de 56 reactoren liggen momenteel uit, 5 draaien op verminderde kracht, goed voor ruim 37 procent van de totale nucleaire productie. En dus moet Frankrijk steeds meer stroom invoeren, in plaats van uitvoeren. Daar gaat onze redder in de nood.

Het probleem van de spanningscorrossie is hardnekkiger dan eerst gedacht. Het sleept dus al een jaar aan, nadat in december 2021 bij de onderhoudsbeurt van een reactor de scheurtjes voor het eerst werden ontdekt. Die reactor is nog altijd niet hersteld. Intussen blijken er al 11 reactoren met het probleem te kampen. Onlangs, in november kwamen er nog 2 bij.   Het zou nog eens verschillende jaren kunnen duren eer alle 56 Franse kernreactoren zijn doorgelicht. Zo waarschuwt Frankrijk nu zelf voor de onbeschikbaarheid van zijn nucleair park, en voor al te optimistische inschattingen.

In een recent rapport van de vereniging van Europese netbeheerders (de "Europese Elia's"), waar ook de Franse netbeheerder aan meewerkte, staat dit te lezen: "Een groot aantal kerncentrales zal de komende jaren moeten worden gecontroleerd. (...) De beschikbaarheid van de kerncentrales is wellicht overschat, in het bijzonder in 2025." Daar is dat jaar 2025 alweer, als het ook bij ons heel spannend wordt.

De Fransen zijn niet de enige buren die ons zorgen baren. Er is ook Duitsland, dat versneld bepaalde steenkoolcentrales sluit en zijn economie elektrificeert. Ook die buur die anders misschien een handje kon toesteken, zal nu meer dan anders zijn eigen elektriciteit nodig hebben. En ook die situatie zal nog wel een tijd aanhouden. 

Het zijn, kort samengevat, heel onzekere tijden. Voor ons én voor onze buurlanden. Om al die redenen heeft de regering aan hoogspanningsnetbeheerder Elia gevraagd onze stroombevoorrading nog eens extra door te lichten. Hoe groot is de kans dat in de winter 25-26 (bovenop de al sombere voorspelling van de Fransen) nog eens vier extra Franse kernreactoren onbeschikbaar zouden zijn en we in het donker zouden zitten?  Het antwoord van Elia: die kans is te groot. We komen dan mogelijk één grote kernreactor tekort. En de winter daarop zouden het er al twee kunnen zijn.

De regering besliste daarop de puzzel voor 2025 (en de jaren daarna) opnieuw te leggen. Een paar van onze kerncentrales wat langer aan de praat houden of toch extra gascentrales bouwen of misschien toch nog iets anders? Minister van Energie Van der Straeten sluit geen enkele optie uit. In januari komt ze met haar voorstellen en hakt de regering de knoop door.