11 presidenten sinds 2000: corruptie, afzetting en vervolging, een terugblik op twee decennia van politieke chaos in Peru 

Gisteren legde Dina Boluarte, tot dan vicepresidente, de eed af als de nieuwe president van Peru. Ze volgt de linkse president Pedro Castillo op, die door het parlement werd afgezet.

Boluarte is de eerste vrouw die president van Peru wordt. Maar ze heeft ook de twijfelachtige eer om al de elfde president te zijn in iets meer dan twee decennia. Peru heeft al langer dan deze eeuw een gewelddadige geschiedenis met staatsgrepen en dictators, maar de voorbije twee decennia moeten zeker niet onderdoen wat betreft politieke instabiliteit.

Sinds het erg omstreden presidentschap van Alberto Fujimori (1990-2000) zijn zowat alle presidenten van Peru beschuldigd van of veroordeeld wegens corruptie, fraude of andere onfrisse praktijken. Vier presidenten werden afgezet of gedwongen om ontslag te nemen, al dan niet gegrond. Een terugblik op 8 beruchte presidenten (2 presidenten bespreken we niet, omdat ze als overgangspresident worden beschouwd).

Beginnen, doen we met Alberto Fujimori, waarschijnlijk nog altijd de meest omstreden president uit de recente Peruaanse geschiedenis. Fujimori, van Japanse afkomst, won in 1990 als outsider de verkiezingen, maar toonde al snel zijn autoritaire kantjes. In 1992 ontbond hij met de steun van het leger het parlement. Een "autocoup", zeg maar, of een staatsgreep terwijl hij zelf aan de macht was.

Fujimori werd aanvankelijk geprezen voor zijn economische hervormingen en de strijd tegen de maoïstische guerrillabeweging Lichtend Pad, door veel westerse landen beschouwd als een terroristische organisatie. Onder Fujimori werd Abimael Guzmán, de leider van het Lichtend Pad, opgepakt en veroordeeld. Maar de strijd tegen de guerrilla keerde zich tegen hem, er kwamen steeds meer onthullingen boven over ontvoeringen en moorden door doodseskaders, in opdracht van de overheid.

In 2000 probeerde Fujimori zich nog meer aan de macht vast te klampen, door de verkiezingen te frauderen. Uiteindelijk schreef hij nieuwe verkiezingen uit en vluchtte hij naar Japan. Kort daarna werd hij door het parlement afgezet. Fujimori wilde enkele jaren later opnieuw aan de presidentsverkiezingen deelnemen en bereidde die voor in buurland Chili. Maar daar werd hij opgepakt en later ook uitgeleverd.

Uiteindelijk was een lange gevangenisstraf van meer dan 20 jaar zijn deel. Fujimori werd veroordeeld wegens misdaden tegen de mensheid, maar ook wegens corruptie. Hij zit nog altijd in de gevangenis, hoewel hij de toelating kreeg om wegens medische redenen vervroegd vrijgelaten te worden. Fujimori's presidentschap wordt door velen als een dictatuur beschouwd.

Alejandro Toledo leek tijdens de verkiezingen van 2000 te gaan winnen tegen Alberto Fujimori, maar boycotte uiteindelijk de tweede ronde omdat hij de zittende president van fraude beschuldigde. Na een korte overgangsperiode onder president Valentín Paniagua, won hij in 2001 de verkiezingen die Fujimori nog had uitgeschreven.

Toledo was de eerste Peruaanse president van inheemse afkomst. Hij heeft overigens een vrouw met Belgische roots. Na de woelige jaren onder Fujimori waren de verwachtingen hooggespannen, maar Toledo kon ze niet inlossen. Hij deed zijn ambtstermijn uit, maar werd later net als Fujimori beschuldigd van corruptie. Toledo was een van de Peruaanse presidenten die in verband werd gebracht met het Odebrechtschandaal, een groot Latijns-Amerikaans omkoopschandaal waarin politici uit verschillende landen genoemd werden.

Toledo probeerde nog twee keer president te worden, in 2011 en 2016. In 2019 werd hij in de Verenigde Staten opgepakt, waar hij naartoe was verhuisd nadat hij in zijn thuisland in verdenking was gesteld. Hijzelf ontkent alle beschuldigingen. Toledo is momenteel vrij op borgtocht, maar de Verenigde Staten hebben intussen wel zijn uitlevering aan Peru goedgekeurd.

Alan García begon in 2006 aan zijn tweede ambtstermijn. Hij was al eens president van 1985 tot 1990. Tijdens zijn tweede ambtstermijn moest zijn regering aftreden wegens omkoopschandalen.

Ook García deed zijn ambtstermijn uit, maar werd daarna ook zelf beschuldigd van omkoping en corruptie. Ook hij werd genoemd in het Odebrechtschandaal.

García's leven kende een gewelddadige afloop. De ex-president schoot zichzelf in 2019 neer toen de politie zijn huis in Lima binnenviel om hem te arresteren. García werd nog naar het ziekenhuis gebracht, maar overleed later aan zijn verwondingen.

Ollanta Humala, een ex-militair, was al eens presidentskandidaat in 2006, maar werd toen verslagen door Alan García. In 2011 was het wel prijs. Hij won in de tweede ronde van niemand minder dan Keiko Fujimori, de dochter van dictator Alberto Fujimori.

Ook Humala kon zijn volledige presidentiële termijn aan de macht blijven, maar net als zijn voorgangers werd hij daarna beschuldigd van omkoping en corruptie. Ja, ook hij werd genoemd in het Odebrechtschandaal.

Humala werd in 2017 aangehouden, nadat hij zichzelf had aangegeven bij de politie. Hij is intussen weer vrijgelaten. Er loopt wel nog steeds een gerechtelijke procedure tegen hem. Hij riskeert een gevangenisstraf van 20 jaar.

Na het presidentschap van Humala won Pedro Pablo Kuczynski (ook wel PPK genoemd) de verkiezingen. Ook hij won van Keiko Fujimori. Maar anders dan zijn voorgangers slaagde hij er niet in om zijn ambtstermijn uit te doen.

Kuczynski, die onder Toledo nog premier en minister was geweest, keek in de twee jaar die hij aan de macht was, tegen twee afzettingsprocedures aan. Hij werd onder meer beschuldigd van omkoping. Ook hij werd genoemd in het Odebrechtschandaal en later dook zijn naam ook op in de Panama Papers.

In het voorjaar van 2018 nam hij onder druk van het parlement ontslag. Hij zit in voorhechtenis sinds 2019. Momenteel is dat onder huisarrest. Er loopt een onderzoek tegen hem wegens corruptie en witwassen.

Martín Vizcarra volgde in maart 2018 als vicepresident Pedro Kuczynski op, toen die ontslag had genomen. Net als zijn voorganger zou Vizcarra het maar twee jaar uithouden.

In 2019 ontbond hij het parlement en kondigde hij nieuwe verkiezingen aan. Die werden gewonnen door de oppositie, die daardoor het parlement controleerde.

Hoewel Vizcarra had beloofd dat hij zich bij de volgende presidentsverkiezingen niet verkiesbaar zou stellen, zong hij het niet tot het einde van zijn (of Kuczynski's) termijn uit. Ook hij keek tegen twee afzettingsprocedures aan, wegens "morele onbekwaamheid". De eerste overleefde hij, de tweede niet.

Vizcarra werd afgezet, wat door zijn aanhangers als een pure staatsgreep werd beschouwd. Zijn afzetting lokte eind 2020 groot protest uit in Peru.

Veel korter regeren dan Manuel Merino kan bijna niet. De man was welgeteld zes dagen president van Peru. Als voorzitter van het parlement volgde de leider van de oppositie de afgezette Vizcarra op.

Maar de "staatsgreep" tegen Vizcarra, zoals zijn aanhangers het noemden, lokte in de dagen daarna zoveel protest en rellen uit (waarbij twee doden vielen), dat Merino de eer aan zichzelf hield en al snel weer opstapte. Hij werd opgevolgd door de overgangspresident Francisco Sagasti, de derde president in een dikke week tijd, die aan de macht bleef tot Pedro Castillo in 2021 de verkiezingen won en de eed aflegde.

De Peruaanse politiek is er een van terugkerende namen. Kent u Keiko Fujimori nog? Jawel, ook tijdens de verkiezingen van 2021 deed ze een gooi naar het presidentschap. Maar opnieuw moest de dochter van de dictator het onderspit delven. Deze keer tegen de radicaal-linkse kandidaat Pedro Castillo. De uitslag van de verkiezingen was zo nipt, dat de definitieve resultaten weken op zich lieten wachten.

De argwaan tegenover Castillo, een leraar van het platteland, was groot aan de rechtse kant van het politieke spectrum. Ze vreesden een nieuwe radicaal-linkse leider genre Fidel Castro, Hugo Chávez of diens opvolger Nicolás Maduro. Castillo moest het opnemen tegen een sterke rechtse elite en heeft eigenlijk van in het begin de kans niet gekregen om zich te bewijzen.

In het anderhalf jaar dat hij aan de macht was, kreeg hij drie afzettingsprocedures over zich heen. Hij werd telkens beschuldigd van corruptie. Hij overleefde er twee, maar de derde was er te veel aan. Castillo deed zichzelf de das om met zijn politieke onervarenheid. Om een derde afzettingsprocedure te vermijden, kondigde hij aan dat hij het parlement zou ontbinden en een noodregering wilde installeren. Een ijdele poging om aan de macht te blijven, zo bleek. Castillo werd gisteren alsnog afgezet en opgepakt door de politie.

Zie daar een hele resem presidenten die op een of andere manier omstreden zijn, veroordeeld zijn of nog vervolgd worden. Voorlopig is Fujimori de enige die een gevangenisstraf uitzit na een veroordeling. Hoewel corruptie vaak in het spel is, zijn ze zeker niet allemaal over dezelfde kam te scheren. Het politieke systeem in Peru mag dan doordrongen zijn van corruptie, er zijn zeker verschillende gradaties in de aantijgingen tegen deze presidenten. 

Vaak zijn die beschuldigingen wel ergens gegrond, maar evenzeer moeten ze gezien worden in een bitter machtsspel tussen president en parlement. Als dat parlement in handen is van de oppositie, wordt al snel naar het middel van de afzettingsprocedure gegrepen om de president uit een andere politieke partij van de macht te drijven. En vaak luidt de aanklacht corruptie. Die afzettingsprocedures mogen dan wel op grondwettelijke wijze verlopen, vaak zijn ze politiek gemotiveerd. En niet onbelangrijk: ook in het parlement zitten politici die niet altijd even zuiver op de graat zijn.

Over de afzetting van Vizcarra bijvoorbeeld, is al veel inkt gevloeid. Net als Castillo gisteren deed, ontbond hij het parlement. Maar hij deed dat wel op een grondwettelijke manier. Castillo's poging om zijn vel te redden, kan je dan weer meer als een poging tot staatsgreep beschouwen. Hij ontbond het parlement om een afzetting te vermijden. Dat staat los van de vraag of de aantijgingen tegen hem wegens corruptie terecht waren of niet.

Zijn opvolgster, Dina Boluarte, moet nu in principe zijn ambtstermijn volmaken. Met andere woorden: zonder ongelukken blijft ze aan tot 2026. Maar het is maar de vraag of haar dat zal lukken. Ze komt als vicepresident uit de entourage van Castillo. De kans is heel groot dat de rechtse oppositie in het parlement het ook haar lastig zal willen maken. In progressieve kringen wordt al opgeroepen om vervroegde verkiezingen te organiseren.