Kut, tering of pummel: bepaalde letters en klanken blijken uiterst geschikt voor scheldwoorden, andere dan weer voor slaapliedjes

Zonder het te weten zijn Nicole en Hugo al meer dan 50 jaar aan het vloeken in het Russisch en daardoor zijn ze nu ook een hit in Oekraïne. De "choei" in "goeiemorgen" is immers Russisch voor "fuck, lul, klote". Hadden Nicole en Hugo dat kunnen weten? Misschien wel, want scheldwoorden klinken in zowat alle talen gelijkaardig. 

Dat blijkt uit een onderzoek van psychologen van de Royal Holloway University of London. Die vroegen moedertaalsprekers van het Hebreeuws, Hongaars, Russisch, Hindi en Koreaans de allerergste en vulgairste scheldwoorden uit hun taal op te sommen.

Op die woorden voerden de onderzoekers ingewikkelde statistische analyses uit om ze te vergelijken met doorsneewoorden uit de taal in kwestie en het bleek dat de "taboewoorden" beduidend minder vloeiklanken als "l" en "r" en glijklanken als "w" en "j" bevatten.

Ze vroegen ook meer dan 200 mensen die Arabisch, Chinees, Fins, Frans, Duits of Spaans spraken, om 80 paren nep-scheldwoorden te beoordelen en te kiezen welk van de twee het meest aanstootgevend klonk. De deelnemers kozen bijna geen woorden met vloeiklanken of glijklanken maar woorden met plofklanken of een "s" werden duidelijk meer uitgekozen als de meest aanstootgevende. 

Bepaalde klanken zijn blijkbaar ongeschikt voor scheldwoorden en dat is voor zowat alle talen zo, zei Marc van Oostendorp. Het zijn klanken zoals een "r" en een "l", die in het Nederlands een heel toepasselijke naam hebben, namelijk vloeiklanken. 

Je kunt die klanken heel lang aanhouden, zo zei hij, ze vloeien als het ware uit je mond. De naam is een soort beeldspraak die voor het Nederlands al honderden jaren geleden werd bedacht en hij lijkt wel heel toepasselijk. 

De twee andere klanken die ook heel weinig voorkomen in scheldwoorden, die heten glijklanken, ook al een heel toepasselijke naam volgens Van Oostendorp. Het zijn de "j" en de "w", die allebei een soort van "bijna klinkers" zijn, de "j" is een soort van heel kort "i"-tje en de "w" is bijna een "u"-achtige klank. Het zijn dus medeklinkers die heel erg op klinkers lijken. 

Die klanken zijn heel geschikt voor slaapliedjes, uit ander onderzoek was al gebleken dat die veel vloeiende klanken bevatten.

Een scheldwoord kan gezien worden als het tegengestelde van een slaapliedje, zei Van Oostendorp. Van een scheldwoord schrik je immers wakker, het is de bedoeling dat je haren daarvan ten berge rijzen en daardoor zijn de vier vloei- en glijklanken daar niet geschikt voor.

Wat daarvoor wel geschikt is, zijn klanken als "k", "p" en "t". Die heten plofklanken en het zijn ook letterlijk plofjes die je maakt. "Als ik een "p" uitspreek, dan doe ik mijn lippen dicht, laat de lucht in mijn mond stromen, dan doe ik mijn lippen weer open en dan komen ze met een plofje naar buiten. Het is dat plofje dat je hoort als ik een "p" zeg", zei Van Oostendorp. 

Die plofjes, die knetteren en je zegt ook "knetterende vloeken", zo zei hij. Dat knetterende geluid van een vloek maak je dus het liefst met dat soort plofjes en niet met die vloeiende, glijdende klanken van de "l", de "r", de "j" of de "w".

Het Nederlands hebben de Britse psychologen niet onderzocht, maar als je hele nare scheldwoorden in het Nederlands neemt, woorden als kut, kanker, pokke, tering, die beginnen met een "k", een "p" of een "t", dus voor het Nederlands lijkt het wel aardig te kloppen, zo zei Van Oostendorp.  

In het Nederlands is er wel een duidelijke uitzondering, lul, dat heeft niet één "l" maar twee, dat zijn dus twee vloeiende klanken. Maar daar hebben de onderzoekers ook rekening mee gehouden, zei Van Oostendorp, het gaat om statistiek en de regel geldt dus niet voor alle woorden. 

Er zijn ook allerlei andere factoren die meespelen. Ook omgekeerd geldt dat, je hebt talloze woorden die met een p of een k beginnen en die heel lieflijk zijn. "Pony bijvoorbeeld, daar zal niemand mee gaan schelden ook al begint dat met zo'n lekkere "p", want een pony is gewoon een lief dier", zei Van Oostendorp.

De klanken zijn één factor bij scheldwoorden, maar lang niet de enige en zo kan het dan gebeuren dat uiteindelijk op een of andere historische manier ook woorden met alleen maar vloeiklanken, zoals lul, toch scheldwoorden worden, zo zei hij. 

Sterker nog, in het onderzoek is ook het Frans onderzocht en het Frans is eigenlijk als taal in zijn geheel een soort uitzondering. Een woord als merde ontploft op geen enkele manier. Het kan dus zelfs dat een taal als geheel een uitzondering vormt. 

Maar als je zoveel mogelijk talen bij elkaar neemt en dan ook nog heel erge woorden bij elkaar neemt, dan kom je op dit soort klanken uit, volgens Van Oostendorp.   

Er speelt overigens nog iets anders mee. Als we terugkomen op 'Goeiemorgen morgen', in het Russische choei of khui voor "klote" zit een "ch" in. En dat is nog een andere dimensie dan degene die hier onderzocht is, maar die ook van belang is, volgens Van Oostendorp. 

De Britse psychologen hebben onderzocht hoe je die klanken maakt, met een plofje of vloeiend of glijdend, maar er is ook nog de dimensie "waar in je mond maak je de klanken", meer naar voren in je mond, zoals de "p", of meer achteraan in je mond, zoals de "k". 

Daarvan weten we, zei Van Oostendorp, dat universeel geldt dat mensen klanken die van achteren in de mond gemaakt worden, lelijker vinden dan klanken die vooraan gevormd worden. 

Wat dat betreft, is het dus verrassend dat een Vlaams liedje heeft gewonnen en nu zo populair is in Oekraïne, het zou eigenlijk een Nederlandse liedje moeten zijn. De harde "g" van de Nederlanders is duidelijk een keelklank, die dus vanachter in de mond gevormd wordt, en die wordt universeel agressiever en lelijker gevonden dan de zachte, Vlaamse "g", zei Van Oostendorp. Een "chodverdomme" is dus erger dan een godverdomme. 

Een Chinees die je naar een Vlaming en een Nederlander laat luisteren, die zal zo goed als geen verschil horen, maar het verschil tussen de harde en de zachte "g" zal hij wel horen en hij zal concluderen dat een Nederlander erger is dan een Vlaming, zo luidde het tongue-in-cheekbesluit van het interview.