Geen herstelbetalingen, maar een duidelijke veroordeling van ons koloniaal regime en verontschuldigingen van de Kamer. Dat staat in het ontwerp van eindverslag van Wouter De Vriendt, de voorzitter van de bijzondere commissie in de Kamer die zich maandenlang heeft gebogen over ons koloniaal verleden. Hij stelt voor dat ook de uitvoerende macht - dus de koning en de regering - na "een even weldoordacht proces gelijkaardige stappen zet naar symbolisch herstel". Diezelfde aanbeveling geldt ook voor kerken, bedrijven en privé-organisaties.
De commissie organiseerde een pak hoorzittingen. Liefst 144 personen en organisaties passeerden de revue. Eind dit jaar houden de werkzaamheden op. Dat betekent dat in december het verslag en de aanbevelingen van de commissie moeten gestemd raken. De ontwerptekst waarmee De Vriendt nu naar de andere fracties trekt, is de "grootste gemene deler" die hij distilleerde uit de voorafgaande gesprekken.
Maar liefst 128 aanbevelingen: geen herstelbetalingen, wel excuses
Er is sprake van liefst 128 aanbevelingen. Die gaan erg ruim. Maar politiek het meest geladen is het hoofdstuk rond het symbolisch herstel. Herstelbetalingen zijn niet in de aanbevelingen opgenomen. Het draait ook niet om culpabilisering of individuele schuld, maar om een collectieve verantwoordelijkheid om herstel na te streven.
Wel stelt De Vriendt voor dat de Kamer het koloniaal regime in Congo, Rwanda en Burundi veroordeelt als een systeem dat gebaseerd was op uitbuiting en overheersing. De Kamer moet ook haar verontschuldigingen aanbieden, met in het achterhoofd dat veel Belgen het beste van zichzelf hebben gegeven.
Daaraan koppelt hij de vraag aan de uitvoerende macht om net als de Kamer na een "even weldoordacht proces" gelijkaardige stappen te zetten op het vlak van symbolisch herstel. Diezelfde aanbeveling geldt ook voor kerken, bedrijven en privé-organisaties. "Excuses mogen niet zomaar uit de lucht komen gevallen", legt De Vriendt uit. "Er moet voorbereiding en overleg aan vooraf gaan, het proces moet voorzichtig verlopen en de excuses moeten authentiek zijn."
De excuses moeten authentiek zijn
Veel aandacht gaat in het voorstel naar de publieke ruimte. Een tweetal jaar geleden laaide opnieuw het debat op over de straatnamen en beelden van Leopold II, en dat onder impuls van de Black Lives Matter-beweging en de antiracismebetogingen, maar ook van zestigste verjaardag van de Congolese onafhankelijkheid.
In zijn voorstel weerhoudt De Vriendt dat koloniale verwijzingen als verheerlijking van de koloniale periode weerstand oproepen. Het is volgens hem niet de taak van de commissie om aan een stad of gemeente te zeggen dat een bepaald beeld moet verdwijnen of blijven staan. Elk geval moet individueel worden benaderd, maar er moet in elk geval op zijn minst plaats zijn voor contextualisering of een tegenbeeld. In die zin stelt hij voor dat bij de beelden en schilderijen van de toenmalige vorst in de Kamer, duiding wordt gegeven.
De commissievoorzitter pleit voor een denkoefening rond folklore, zodat die evolueert en ontdaan wordt van elke racistische inhoud. Daaronder valt de discussie over Zwarte Piet, maar bijvoorbeeld ook carnavalsoptochten. Nog een aandachtspunt is de strijd tegen racisme op school en bij de politie. Intussen zag ook een wet het levenslicht om de teruggaven van koloniale voorwerpen te regelen. De Vriendt stelt voor ook de teruggave van stoffelijke resten te bestuderen.
Er is ook nood aan bijkomend academisch onderzoek. Dat is volgens De Vriendt bijvoorbeeld nodig in verband met de economische exploitatie, waarover nog te weinig bekend is. Wel wil hij Belgische bedrijven die hun groei te danken hebben aan het koloniaal verleden, aanmoedigen voor zichzelf een oefening te maken. Een belangrijk hoofdstuk draait ook rond de archieven. Daar pleit De Vriendt voor de prioritaire declassificatie van de koloniale archieven, het openstellen van de archieven van de kerken en het ontsluiten van de publicaties uit de bibliotheek van de koning in Laken.
De voorzitter bouwt ook voort op de resolutie die de Kamer tijdens de vorige legislatuur heeft goedgekeurd over de metissen van België. Dat zijn kinderen van een blanke vader en zwarte moeder die vanaf eind jaren veertig tot begin jaren zestig werden ontvoerd door koloniale ambtenaren, en die in weeshuizen of missieposten werden geplaatst. Toenmalig premier Charles Michel verontschuldigde zich enkele jaren geleden voor het leed dat hen werd aangedaan. De Vriendt stelt nu voor de procedure voor de uitreiking van geboorteaktes lichter te maken en vindt dat ook aandacht moet gaan naar de achtergelaten metissen, die niet werden erkend door hun Belgische vader.
Verslag mag "geen eindpunt" zijn
Zijn ontwerptekst bevat nog een rist aanbevelingen, maar volgens De Vriendt mag het verslag geen eindpunt vormen. "Wonden helen vraagt tijd. Het is niet aan de politiek om te beslissen wanneer dat eindpunt bereikt is", vindt hij. Ook beseft hij dat een oefening als deze altijd een doelwit van kritiek zal zijn. Wat voor de ene te ver gaat, gaat voor de andere immers niet ver genoeg.
Wonden helen vraagt tijd. Het is niet aan de politiek om te beslissen wanneer dat eindpunt bereikt is
Bij de voorstelling schetste De Vriendt ook de "aartsmoeilijke politieke context" waarbinnen de commissie actief was. Hij had het over een "enorme profileringsdrang" die af en toe de kop opstak. Daarbij citeerde De Vriendt de herhaalde "framing rond de herstelbetalingen die niet beantwoordde aan de realiteit", maar ook de reis die de commissie maakte naar de ex-kolonies en de "cultuurstrijd die wordt gevoerd over ons koloniaal verleden."
De Vriendt noemt zijn werkstuk dus de grootste gemene deler. "Als de profileringsdrang overheerst, zal een akkoord niet mogelijk zijn", luidde het. Maar het is volgens hem wel politiek haalbaar "indien er voldoende partijen zijn die überhaupt tot een akkoord willen komen."
