Hoe de drie slachtoffers op de WK-werven van Besix om het leven kwamen: "Ondoordachte beslissingen en potentieel dodelijke uitrusting"

Na elk van de drie dodelijke ongevallen op de WK-werven van de Belgische bouwonderneming Besix, is er een onderzoek opgestart door het lokale Qatarese organisatiecomité naar de omstandigheden van het overlijden. Gevraagd naar meer info over de dodelijke slachtoffers op de twee WK-werven van het bedrijf, antwoordt Besix dat het “geen details over specifieke personen bespreekt”. “Het is niet aan ons om dergelijke gevoelige en persoonlijke details openbaar te maken, of om commentaar te geven op onderzoeken.” Maar de rapporten van het Qatarese comité, interne nota’s en extra juridisch onderzoek werpen meer licht op de zaak.

Op 22 oktober wordt de 29-jarige Nepalese bouwvakker Anil Kumar Pasman in het Al Janoubstadion aangereden door een werftruck. Een tragisch werkongeval, zoals het helaas wel vaker gebeurt: Pasman overlijdt aan zijn verwondingen.

In het onderzoeksrapport bij het overlijden van Anil Kumar Pasman stelt het lokale Qatarese organisatiecomité, the Supreme Committee for Delivery & Legacy (SC), dat de veiligheidsmaatregelen op de werf van het Al Janoub-stadion herbekeken moeten worden .

Six Construct (een dochteronderneming van Besix) is één van de belangrijkste spelers in de joint venture die het stadion bouwt. De twee andere partijen zijn het Qatarese bedrijf Midmac en het Oostenrijkse bedrijf Porr. Op zijn website reageert Besix op het tragische ongeluk : “De Joint Venture, als hoofdaannemer, is collectief verantwoordelijk voor de gezondheid en veiligheid van de arbeiders op de site, te allen tijde. De Joint Venture heeft onmiddellijk het belang van gezondheid en veiligheid op de site versterkt en heeft een uitgebreide doorlichting van haar procedures uitgevoerd om te verzekeren dat dit nooit meer gebeurt.”

Besix bevestigt vandaag aan VRT NWS dat het onderzoek is afgesloten en dat er een schadeloosstelling is uitbetaald.

Op 19 januari 2017 is de veertigjarige Zuid-Afrikaans-Britse steigerbouwer Zachary Cox een stelling aan het bouwen in het Khalifa-stadion, wanneer een takel het plots begeeft. Het platform waarop hij staat, veertig meter hoog, stort in. Zijn veiligheidsgordel en -touw kunnen de schok van de val niet opvangen en knappen: de opgelopen borst- en hoofdverwondingen worden hem fataal.

Na het overlijden van Zachary Cox blijft een reactie van de betrokken bedrijfsleiders uit. Er volgt geen verklaring, niet van de hoofdaandeelhouders in de Joint Venture, Midmac en Six Construct, en ook niet van Besix. 

Net als bij het eerste slachtoffer neemt het lokale organisatiecomité van de wereldbeker de zaak in handen. De Qatarese autoriteiten beschuldigen de dag zelf nog een medearbeider van Cox, de Zuid-Afrikaan Graham Vance, en arresteren hem en dreigen met een gevangenisstraf van drie jaar. De man is verbijsterd: hij stond op amper twee meter van Cox toen de loopbrug instortte. Op zijn handen zitten naar eigen zeggen nog sneden en wonden van zijn poging om Cox te redden: hij heeft geprobeerd het touw vast te grijpen waaraan de veiligheidsgordel van Cox vasthing. Vance wordt na twee dagen vrijgelaten, maar mag Qatar niet verlaten. Na elf maanden krijgt zijn advocaat hem het land uit. 

De verwanten van Cox zijn niet opgezet met de manier waarop de lokale autoriteiten het onderzoek hebben gevoerd. Ze trekken naar het gerechtshof in Brighton, de woonplaats van Cox, met de vraag om de zaak te onderzoeken. Ruim een jaar na de feiten, in februari 2018, komt er een eerste reactie van de plaatselijke Britse onderzoeksrechter Veronica Hamilton-Deeley. VRT NWS kon de eindnota van Hamilton-Deeley inkijken. Die is vernietigend.

Ze beschrijft de situatie op de werf als “ronduit gevaarlijk”. “Vele managers wisten en hadden moeten weten dat ze effectief eisten dat een groep van hun arbeiders moest vertrouwen op een potentieel dodelijke uitrusting”.  Een beslissing om zo snel mogelijk extra steigers te bouwen om het stadion sneller af te werken, noemt ze “chaotisch, onprofessioneel, ondoordacht en ronduit gevaarlijk.”

Hamilton-Deeley baseert zich voor haar conclusies deels op een interne nota van de betrokken bedrijven, waar de Britse openbare omroep BBC een jaar na de feiten de hand op heeft kunnen leggen. Dat rapport was, zo blijkt, elf dagen na de dood van Cox klaar. Onze redactie krijgt delen van het rapport te zien en stelt vast dat het ondertekend is door drie managers van Besix en een van Midmac. 

Het legt de verhoudingen bloot tussen de vier betrokken bedrijven in de bouw van het stadion. Hoofdaannemers Six Construct en Midmac contacteerden onderaannemer Pfeifer om het dak van het stadion te bouwen. Toen besloten werd om de constructie van het dak te versnellen, is extra materiaal aangerukt. Dat materiaal was in slechte staat, bevestigt de nota: de veiligheidscertificaten ervan waren verlopen. 

Wanneer BBC begin 2018 Six Construct om een reactie vraagt op het overlijden van Cox, antwoordt het bedrijf dat het materiaal perfect in orde was.

Anderhalf jaar later laat het Qatarese organisatiecomité van de wereldbeker de dood van Cox onderzoeken door Sir Robert Akenhead, een gepensioneerde rechter van het Britse hooggerechtshof. Akenhead legt in oktober 2020 zijn eindconclusies neer. Hij stuurt zijn rapport naar de Qatarese overheid en de familie van Cox. Qatar weigert sindsdien het eindverslag vrij te geven, en ook de familie houdt de tanden op elkaar. Nochtans is er op voorhand overeengekomen dat de familie van Cox kan beslissen of en hoe de resultaten van het onderzoek worden openbaar gemaakt. 

VRT NWS contacteerde de nabestaanden van Cox, maar die wensten niet langer met de media te praten. Ook Akenhead wou ons niet te woord staan en zei dat de beslissing om het rapport al dan niet vrij te geven bij de Qatarese opdrachtgever ligt.

Journalisten van de Nederlandse krant NRC zochten uit waarom de familie zo opvallend zwijgt . Hun conclusie: “De reden, zo blijkt uit e-mails die in het bezit zijn van NRC : tegenover de familie is door de Qatarese staat en betrokken bedrijven dusdanig fel gedreigd met rechtszaken dat zij de stukken niet meer openbaar durven te maken. Ze kennen de waarheid, maar kunnen die niet delen met de wereld.” 

Besix liet onze redactie weten dat "alle procedures afgerond zijn en dat de uitbetalingen gebeurd zijn."

Op 14 augustus 2018 valt de 23-jarige Nepalese steigerbouwer Tej Narayan Tharu in het Al janoub-stadion van een 36 meter hoge loopbrug naar beneden. Hij heeft niet gezien dat er een plank was weggehaald. Getuigen omschrijven de toestand op de werf als “chaotisch”: er zijn meerdere onderaannemers actief op de werf, en de onderlinge communicatie over de werken gebeurt bij momenten in gebarentaal.

Bekijk- De Britse krant The Guardian kon de weduwe van Tharu opsporen en maakte een beeldverslag over zijn crematie. 

Het lokale organisatiecomité start opnieuw een onderzoek. Dat is al na zes dagen rond. Maar de publicatie van de conclusies laat ruim 8 maanden op zich wachten. Het rapport dat in april 2019 verschijnt, somt tien elementen op die leidden tot het dramatische ongeluk: “onvermogen om persoonlijk beschermmateriaal te beveiligen en te gebruiken; onvermogen om de juiste procedures en praktijkhandelingen te volgen; onvermogen om bedreigingen en risico’s in te schatten; ontoereikende beveiliging en bebakening; onaangepast of ongeschikt beschermmateriaal; ontoereikende voorbereiding en planning; falend leiderschap en/of supervisie; onaangepaste constructies; onaangepaste werktuigen en uitrustingen; ontoereikende communicatie”. 

De onderzoekers richten zich rechtstreeks tot de hoofdaannemers Midmac en Besix/Six Construct: die moeten met onmiddellijke ingang de betrokken stafleden en de senior gezondheids- en veiligheidsmanagers verwijderen van de werf, en een actieplan met de nodige correcties voorleggen. 

Het openbaar ministerie van Qatar dient uiteindelijk ook klacht in tegen meerdere partijen. De zaak komt op 5 november 2018 voor het eerst voor de strafrechter. Op onze vraag of Besix ook in de zaak moest verschijnen, antwoordt het bedrijf: "In geval van een dodelijk ongeval, en zoals het ook overal ter wereld gebeurt, is er een officieel onderzoek. Alle betrokken bedrijven worden daar gehoord, wij inclusief."

De weduwe van Tharu, moeder van een dochter van vier,  krijgt uiteindelijk van de Qatarese overheid een schadeloosstelling van 55.000 dollar. Besix liet onze redactie weten dat de "procedures afgerond zijn en dat de uitbetalingen gebeurd zijn. Voor Tej Narayan Tharu gebeurde dit in de zomer van 2019."