"Een van de meest onderschatte vormen van liefde": hoe een verloren vriendschap je hart kan breken

In veel recente films speelt vriendschap een bijzondere rol, denk aan het bekroonde "Close" van Lukas Dhont. Maar ook "The banshees of Inisherin" van Martin McDonagh is momenteel te bekijken, en in december komt "De acht bergen" van Felix van Groeningen en Charlotte Vandermeersch uit. 

Naar aanleiding daarvan ging het eerder deze week in "De wereld van Sofie" op Radio 1 over vriendschap, meer bepaald het einde van een vriendschap en wat dat met een mens doet. Daar kwamen heel wat reacties op, onder andere van Uus Knops. Zij is psychiater, psychotherapeut en rouwexpert en schreef de nabeschouwing bij het boek "Een klein afscheid" van Joris Hessels, over afscheid nemen van mensen die er nog zijn.

Veel luisteraars reageerden dat zij bij een vriendschapsbreuk iets meemaakten wat vergelijkbaar is met liefdesverdriet. Kan dat? "Wees maar zeker", zegt Knops. "Vriendschap is een van de meest onderschatte vormen van liefde. Als daar een breuk is, is het echt geen understatement om dat liefdesverdriet te noemen."

Knops schetst het belang dat vriendschappen al sinds het begin van de mensheid hebben. "Het is superbelangrijk in hoe wij als mens functioneren. In de oertijd leefden we samen in groepen, we hadden een grotere overlevingskans, want er was voedsel, solidariteit, veiligheid. Stond je alleen, dan liep je meer gevaar. Het is een evolutionaire reflex dat we bij een groep willen horen, en dat we ons slecht voelen als we erbuiten gelaten worden."

Vriendschapsrelaties kunnen net als liefdesrelaties heel intens zijn. "Vrienden bepalen mee onze identiteit. We hebben een gedeelde geschiedenis, soms van kindsbeen af, we maken samen veel mee", zegt Knops. Er is wel een belangrijk verschil met liefde: over het einde van een liefdesrelatie bestaan scripts. "In liedjes, series, films, of in het echte leven maken we op de lagere school al echtscheidingen en relatiebreuken mee. We weten wat daarbij komt kijken. Maar bij het einde van een vriendschap? Daar hebben we veel minder een beeld van. Je hebt de illusie dat vriendschap geen eindigheid kent, tot je zelf meemaakt dat het anders kan."

We hebben geen taal om een pijnlijk gesprek te voeren over het stopzetten van een vriendschap. "Dikwijls kiezen we voor vermijden. We doen de deur dicht zonder dat er woorden aan moeten worden gespendeerd. Iemand afwijzen doet pijn. Zachte, liefdevolle woorden, het is niet altijd mogelijk. Het vraagt een vorm van dapperheid. Als je samenwoont, kan je een confrontatie niet vermijden, maar als je elkaar niet dagelijks ziet, is de passieve kaart spelen makkelijker. Uit het oog, uit het hart. Helaas vergeten we dat geen woorden, geen uitleg geven, bij de andere kan leiden tot veel vraagtekens en kwetsuren."

Een luisteraar die zelf een pijnlijke vriendschapsbreuk meegemaakt had, had daardoor beslist om in de toekomst vriendschappen bewust af te ronden: een exitgesprek dus. Maar is dat mogelijk? "Het is een mooie ambitie, ik wens het toe dat het lukt, maar je moet er realistisch in blijven. Je kan het niet zomaar doen. Je moet op een zachte en liefdevolle manier in het gesprek stappen", zegt Knops.

Als je in staat bent om boven de splitsing te staan, dankbaarheid kan uitspreken voor de weg die je hebt afgelegd, en dan samen kan zien dat je verschillende paden opgaat, kan zo'n gesprek volgens Knops heel waardevol zijn. "Je moet de ander een mooi afscheid in zachte woorden gunnen, en het ligt niet altijd in onze macht om dat te kunnen. Afgewezen worden doet pijn, we zijn daar allemaal gevoelig aan. Het triggert je. Als achterblijver ben je machteloos omdat je niks mee kan beslissen."

Voor alle duidelijkheid, een exitgesprek is geen noodzaak, benadrukt Knops. "Vriendschap kan ook gewoon verwateren. Het mooie is als dat wederzijds ervaren wordt. Je ziet dikwijls golven van intensiteit in vriendschap, met rustige periodes, en daarna, als er meer tijd is of de kinderen groter zijn, wordt dat terug opgepikt. Die kans is groter als de vriendschap eerder op een rustige manier op een lager pitje is komen te staan."

Welke tips heeft Knops voor mensen die in het verleden geconfronteerd werden met vriendschapsverdriet en dat nu weer voelen bovenkomen? "Het is iets wat je meedraagt, dat je kan parkeren, maar dat soms weer naar boven komt. Geef dat ruimte en aandacht. Het is een wonde die weer opengaat, dat heeft zorg nodig. Denk na over wat je daarin gekwetst heeft. Het zegt iets over hoe jij in vriendschap staat, hoe jij geeft en krijgt. Het zegt ook iets over de andere, denk daar ook over na. In welke levensfase zat die persoon toen, wat zegt dat over hem of haar? Steek daar zuurstof in, praat daarover."

Knops merkt dat vriendschap als thema aan belang aan het winnen is, en niet alleen in de film. "Ik krijg veel verhalen van mensen die een breuk meemaakten en zich machteloos voelden. In tegenstelling tot bij een overlijden, koester je altijd de hoop en de verwachting dat de andere uitleg geeft, zich excuseert. Dat de deur op een kier blijft staan."