Waarom is het moeilijk om een topambtenaar te ontslaan? "Bescherming tegen politieke willekeur"

De voorbije dagen circuleren er opnieuw schrijnende verhalen over wantoestanden in kinderdagverblijven in Oudenaarde en Keerbergen. De verontwaardiging over het (gebrek aan) optreden van het Agentschap Opgroeien is groot. De vraag of Katrien Verhegge, topvrouw van het agentschap, geen stap opzij moet zetten, weerklinkt dan ook bij politici van verschillende strekkingen.

Verhegge zwijgt voorlopig in alle talen, maar minister Hilde Crevits liet weten dat de topambtenaar geëvalueerd zal worden. Waarom lijkt dat zo'n traag en moeizaam proces? Is het zoveel moeilijker een topambtenaar te ontslaan dan mensen met een andere functie? Expert ambtenarenrecht aan de Universiteit Antwepren, Ria Janvier, legt de procedure uit in De ochtend.

"Als topambtenaar heb je geen leidinggevende boven jou, dus is het aan de politiek", zegt Janvier. Het Agentschap Opgroeien is wel een aparte entiteit van de politiek, maar heeft geen Raad van Bestuur om een evaluatie te doen.

Dus is het aan de minister om die evaluatie op zich te nemen (al dan niet met een extern bureau), iets wat sowieso jaarlijks gebeurt. Volgens Janvier kan dat best snel gaan. Als die evaluatie op een onvoldoende uitdraait, moet die nog door de volledige Vlaamse regering goedgekeurd worden. De topambtenaar wordt dan gehoord. 

Als de onvoldoende bevestigd wordt door de regering en de topambtenaar gaat niet akkoord met die beslissing, dan kan ze nog in beroep bij de Raad van State. "En zoals je weet kan dat wel lang duren". In afwachting van de evaluatie zou de topambtenaar geschorst kunnen worden. "Dat kan om de gemoederen te bedaren, maar het is wel een verregaande maatregel", nuanceert Janvier.

Waarom zijn topambtenaren zo beschermd tegen ontslag? "Het is eerder tegen politieke willekeur", legt Janvier uit. "In de Verenigde Staten is er een systeem waarbij de topambtenaren tijdens een bepaald presidentschap worden aangesteld en daarna verdwijnen ze opnieuw. In het Belgische systeem worden ze aangesteld voor een mandaatsperiode van zes jaar, eventueel verlengbaar tot twaalf". Langer dan een politiek mandaat dus. "Als er een soort van frictie zou ontstaan tussen de minister en de ambtenaar, dan mag die topambtenaar daar niet de pineut van worden". 

Is een ontslag in dit geval dan gerechtvaardigd? "Je kan discussiëren over wat het persoonlijke aandeel is in wat er daar misgaat, maar er is een soort ambtelijke eindverantwoordelijkheid, net als een politieke eindverantwoordelijkheid", vindt Janvier. Ook al kan je dossiers niet persoonlijk opvolgen, je bent dus wel verantwoordelijk voor de goede werking. In juli van dit jaar leidde dat in elk geval al tot een maatregel: Verhegge mocht aanblijven, maar kreeg crisismanagers naast zich na een snoeihard rapport over de kinderopvang in Vlaanderen.