De boeken van de week: een verhaal uit de goelag, wijnweetjes en het fotoboek van Patti Smith

In 1944 werd de Poolse Barbara Skarga (1919-2009), die actief was in het verzet tegen de nazi’s, opgepakt door de Russische bevrijder. Na een schijnproces in Vilnius werd ze tot tien jaar in de goelag veroordeeld. In 1985 publiceerde ze onder een pseudoniem haar getuigenis van het leven in de goelag. Deze memoires kregen een Nederlandse vertaling in "Na de bevrijding" (uitgeverij De Bezige Bij) en een voorwoord van Alicja Gescinska.

"Barbara Skarga is de belangrijkste Poolse filosofe van de 20e eeuw", vertelt filosofe Gescinska, die zelf Poolse roots heeft, in "De Afspraak". Skarga was 25 toen ze opgepakt werd in Vilnius, een stad die toen deel uitmaakte van Polen. Het was 1944 en het einde van de oorlog was in zicht. Het Rode Leger had Litouwen "bevrijd" van de nazi's. Hoewel Skarga actief was in het verzet tegen de nazi's, werd ze toch opgepakt en naar Siberië gestuurd. Na tien jaar in de goelag werd ze in ballingschap naar een kolchoz gestuurd, waar ze uiteindelijk  kon ontsnappen.

We weten maar weinig over het leven in de goelags. Skarga schreef vanuit het perspectief van een Europese vrouw, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Aleksandr Solzhenitsyn, die er vastzat als Rus. Welke gevaren liep je als vrouw in die kampen? Skarga getuigt over ongewenste zwangerschappen en abortussen. Volgens Gescinka schuilt de kracht van het boek, naast de waardevolle historische kennis, vooral in het feit dat het ons vandaag helpt Rusland beter te begrijpen.

Radiomaker Dennis van den Buijs had al een podcast over wijn, en nu is er ook het boek met de gepaste titel "Wijn" (uitgeverij Ertsberg) met sprankelende verhalen over wijnthema’s als natuur, traditie, macht, wetenschap en business.

Eén van die verhalen uit het boek om te delen bij een goed glas: wij zijn historisch gezien een wijnland. "Leuven was niet alleen een bierstad maar ook een centrum van wijnbouw.", vertelt Van den Buijs daarover in "Voorproevers" op Radio 1.

"Eén van de bekendste straten in Leuven - het was een van de beslissende hellingen bij het WK Wielrennen vorig jaar - heet niet toevallig "De Wijnpers". Maar de wijnbouw die hier in de middeleeuwen floreerde, kreeg een gigantische knauw in de 15de eeuw omdat er een 'kleine ijstijd' kwam. De wijn bevroor in de glazen. De wijnstokken werden stookhout voor de strenge winters. Maar alles komt terug: we zijn opnieuw een sterk wijnland aan het worden."

Een ander sappig verhaal gaat over de verdeling van het wijndomein Château Miraval in de Provence, eigendom van voormalig celebritykoppel Brad Pitt en Angelina Jolie. De roséwijn die er geoogst wordt, staat in de Top 100 van de beste wijnen. Na de scheiding van Pitt en Jolie was er sneller een akkoord over de regeling voor de kinderen dan over de verdeling van Château Miraval. Angelina Jolie heeft uiteindelijk haar 50% aandelen verkocht aan een Russische oligarch.

Ondertussen groeit ook hier de populariteit van vegan wijn, een trend die overwaait uit Amerika. Betekent dat er iets dierlijks in gewone wijn zit? Vaak worden er dierlijke producten zoals ei en vislijm gebruikt om de wijn te klaren, weet Van den Buijs. Dit om te verhinderen dat de wijn troebel wordt. In natuurijke wijnen worden hiervoor mineralen gebruikt. De consument is er gevoelig voor geworden, net als voor het gebruik van pesticiden ten koste van de biodiversiteit, wat de opmars van vegan en biologische wijn verklaart.

Rockicoon Patti Smith komt deze week met een nieuw boek: "A Book of Days" (Bloomsbury Publishing) dat op dinsdag officieel werd voorgesteld in een New Yorkse kelder. "Een boek voor op de nachttafel en om te bekijken wanneer je de slaap niet kan vatten. Het biedt hetzelfde plezier als kijken naar reels (korte filmpjes op sociale media, red.)", grapte Smith tijdens de persvoorstelling. 

Journaliste Elke Vanhaecke was bij de boekvoorstelling en vertelt erover in "Classic Stories" op Radio 1. "Sinds de jaren 90 gaat Smith op pad met een fototoestel en neemt ze foto’s die ze sinds een paar jaar deelt op Instagram met wat tekst erbij. "A Book of Days" is daarop gebaseerd. Het is een fotoboek met voor elke dag van het jaar één foto. Het boek telt 366 pagina’s want ook 29 februari telt mee."

Zo staat er op de datum van 16 november een zwart-wit foto van Patti Smith met een vriendin. De bijhorende tekst vertelt dat het over een jeugdvriendin gaat die is overleden en die ze wil herdenken op de dag van haar verjaardag. Elke dag is gelinkt aan een verjaardag, sterfdag, ... Er is altijd een goede reden waarom een foto op die specifieke dag is afgebeeld.

Wat weten we over Margriete, de zus van Jan en Hubrecht van Eyck? Dat ze schilderde, toetrad tot een broederschap en als maagd stierf. In de historische roman "Margriete" (uitgeverij De Geus) weeft auteur Kathleen Vereecken een verhaal rond de onbekende zus Van Eyck.   

Kroniekschrijver Marcus van Vaernewijck is de eerste die gewag maakt van Margriete. Hij schrijft over Margriete die mooie dingen maakte in de kunsten en ongehuwd stierf. Een andere bron, die door academici als niet helemaal betrouwbaar beschouwd wordt, is een secundaire vermelding van iemand die in de 19e eeuw ergens gelezen had dat Hubrecht van Eyck zijn zus zou ingeschreven hebben in het broederschap van Onze-Lieve-Vrouw Ten Rade in de Sint-Janskerk in Gent.

Het leven van Margriete speelt zich grotendeels af in Gent tijdens de 15e eeuw. Na de dood van haar moeder trekt Margriete in bij Hubrecht. Hij is op dat moment bezig aan een veelluik in opdracht van Joos Vijd, later bekend als Het Lam Gods. In het boek laat Vereecken Margriete een deel van het schilderwerk uitvoeren. 

Veel opties voor de jonge vrouw waren er niet in deze tijd. De vrijgevochten en nieuwsgierige Margriete vraagt zich af wat ze met haar leven aanmoet: kiezen voor een huwelijk of in het klooster treden waar een nederigheid wordt verwacht die haar niet ligt. En ze wilde blijven schilderen.

In die zin is het boek "Margriete" een coming of age-verhaal van een vrouw die haar beperkte mogelijkheden op een rijtje zet en keuzes maakt. Ze kiest ervoor om maagd te blijven om op die manier toch haar beroep als schilderes te kunnen blijven uitoefenen.

De Duitse acteur Edgar Selge was 73 toen hij in 2021 debuteerde als schrijver met de roman "Eindelijk heb je ons gevonden" (uitgeverij De Arbeiderspers). Het boek is met 170.000 verkochte exemplaren ondertussen een bestseller in Duitsland en kan nu ook in het Nederlands gelezen worden. 

Het verhaal is autobiografisch en gaat over de getroebleerde relatie van de 12 jarige Edgar met zijn autoritaire vader. Selge sr. is gevangenisdirecteur die enerzijds het gezin met de ijzeren vuist regeert, maar anderzijds artistiek verfijnd is en huisconcerten voor de gevangenen organiseert. De oudere broers ontdekken dat hij bovendien ook vriendschappelijke relaties onderhoudt met geïnterneerde Duitse officieren, veroordeeld voor zware oorlogsmisdaden.

Christophe Vekeman, recensent bij Klara, vindt "Eindelijk heb je ons gevonden" een uitstekend en relevant boek. Dat vertelt hij in "Pompidou " op Klara. De kindertijd van de auteur heeft een knappe roman opgeleverd. 

De meest aangrijpendste scène is volgens Vekeman die waarin Edgar aan de keukentafel "eindelijk, eindelijk durft te vragen, op zoek naar antwoorden, waarschijnlijk hopend op zoiets vergoelijkends als erfelijke belasting, misschien daarnaast deels vrézend dat een dergelijke belasting later ook hemzelf gelijkaardig wangedrag ten aanzien van zijn eigen kinderen zal doen stellen, of vader op zijn beurt ooit door zijn eigen vader is geslagen."