Polen vraagt de NAVO om Artikel 4 van het NAVO-verdrag te activeren, nadat het afgelopen nacht verschillende Russische drones heeft neergehaald. Maar wat betekent dat precies? En waarom mag Artikel 4 niet verward worden met Artikel 5?
Nu Polen Artikel 4 van het NAVO-verdrag inroept: wat betekent dat en wat is verschil met Artikel 5?
Pieterjan Huyghebaert
Gepubliceerd:
Bijgewerkt:
Dit artikel verscheen oorspronkelijk op woensdag 16 november 2022. Naar aanleiding van het incident met Russische drones boven Polen afgelopen nacht, is het geactualiseerd met de meest recente informatie.
Voor we over artikels in een verdrag beginnen, eerst even dit: de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) is een bondgenootschap van Noord-Amerikaanse en Europese landen. De NAVO werd opgericht in 1949, aan het begin van de Koude Oorlog om samen een front te vormen tegen de toenmalige Sovjet-Unie. De kern van het bondgenootschap is militaire samenwerking en de belofte om elkaar bij te staan.
Het grootste en belangrijkste lid is de Verenigde Staten. België is een van de stichtende leden van het bondgenootschap. Het hoofdkwartier bevindt zich ook bij ons in Brussel. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is de NAVO steeds meer uitgebreid richting het oosten en zijn verschillende oud-Sovjet-landen op hun eigen vraag lid geworden. Dat laatste is een doorn in het oog van Rusland.
Om de samenwerking binnen het bondgenootschap te regelen, is er het NAVO-verdrag . Het belangrijkste artikel van dat verdrag is wellicht Artikel 5. Daarbij is afgesproken dat een aanval op 1 van de leden van het bondgenootschap, een aanval is op alle leden. Het verplicht met andere woorden alle leden om te reageren als één van hen bewust wordt aangevallen.
De partijen komen overeen dat een gewapende aanval tegen een of meer van hen in Europa of Noord-Amerika als een aanval tegen hen allen zal worden beschouwd; zij komen bijgevolg overeen dat, indien zulk een gewapende aanval plaatsvindt, ieder van hen de aldus aangevallen partij of partijen zal bijstaan, in de uitoefening van het recht tot individuele of collectieve zelfverdediging erkend in Artikel 51 van het Handvest van de Verenigde Naties, door terstond, individueel en in samenwerking met de andere partijen, op te treden op de wijze die zij nodig oordeelt met inbegrip van het gebruik van gewapend geweld om de veiligheid van het Noord-Atlantisch gebied te herstellen en te handhaven.
Artikel 5 is nog maar 1 keer gebruikt. Dat was op vraag van de Verenigde Staten na de aanslagen van 11 september 2001. Het gebruik van Artikel 5 wordt altijd zeer goed afgewogen, net omdat het de situatie zeer snel en zeer ernstig kan doen escaleren. Zeker een eventuele beslissing om Artikel 5 in te roepen tegen Rusland zal om die reden nooit halsoverkop worden genomen.
En dat weten ze in Moskou ook. Stel dat Rusland effectief een gewapende aanval tegen een NAVO-lid begint, dan starten ze in feite een rechtstreekse oorlog tegen het volledige bondgenootschap. Net als Rusland bezitten verschillende NAVO-lidstaten kernwapens. En dan is een kernoorlog niet meer veraf. Vriend en vijand zijn het erover eens dat dit te allen prijzen moet worden vermeden.
Een minder bekend artikel is Artikel 4. Dat regelt spoedoverleg tussen de lidstaten waarbij kan worden bekeken wat er precies aan de hand is en of er eventueel maatregelen moeten worden genomen door de verschillende leden. Die maatregelen kunnen bijvoorbeeld het plaatsen van bijkomend luchtafweergeschut zijn of extra troepen opstellen aan de grenzen van de lidstaat die zich bedreigd voelt.
De partijen zullen onderling overleg plegen telkens wanneer naar de mening van een van hen de territoriale integriteit, politieke onafhankelijkheid of veiligheid van een der partijen wordt bedreigd.
In tegenstelling tot het 5e is Artikel 4 wel al meermaals gebruikt. Bijvoorbeeld toen Rusland begon met de illegale annexatie van de Krim in 2014, of in 2020 toen 33 Turkse militairen waren omgekomen bij Syrische bombardementen.
Na de drone-aanvallen van afgelopen nacht heeft de Poolse premier Donald Tusk gevraagd om Artikel 4 te activeren (van Artikel 5 is momenteel absoluut nog geen sprake). "We zijn niet in oorlog", benadrukt premier Tusk, maar hij meent wel dat zijn land zich "het dichtst bij een gewapend conflict bevindt sinds de Tweede Wereldoorlog".
