"Mijn auto, mijn vrijheid": waarom circulatie- en mobiliteitsplannen vaak fel protest uitlokken

"We raken met onze auto niet meer waar we willen", "slecht voor de handel", "problemen voor leveranciers", "minder plaats om te parkeren" of "slecht voor de bereikbaarheid": het zijn klachten of ergernissen die je wel vaker hoort als ingrijpende mobiliteitsplannen worden aangekondigd of ingevoerd. Zijn een circulatieplan, een nieuwe winkelwandelstraat of een nieuwe tramlijn werkelijk zo'n slechte zaak? 

"Alle centrumsteden in Vlaanderen hebben circulatieplannen, snelheidsbeperkingen, fietsstraten", zegt mobiliteitsexpert Dirk Lauwers (Universiteit Gent). "In de gevestigde politiek is er een vrij grote consensus dat men toch in die richting moet gaan: autoluwer, veiliger en meer plaats voor fietsers."

Een aantal automobilisten ziet dit met lede ogen aan. "Men verbindt de auto nog altijd met vrijheidsgevoel - en de autoindustrie speelt daarop in - terwijl je in werkelijkheid heel vaak in de file staat", nuanceert Dirk Lauwers. "Het is dus vaak niet het vrije rijden dat je in de reclamefilmpjes ziet."

Het protest in Schaarbeek is niet uniek. Zo was er vijf jaar geleden fel protest tegen de invoering van een ingrijpend circulatieplan in Gent. Vooral lokale handelaars vreesden dat hun omzet zou kelderen omdat de stad volgens hen onbereikbaar dreigde te worden. "Er is te weinig vooraf gebouwd aan een draagvlak", zegt Jos Vermeiren van UNIZO Oost-Vlaanderen. "Het waarom en de noodzaak ervan werd onderbelicht en de impact voor bewoners en ondernemers werd geminimaliseerd, waardoor een vertrouwensbreuk ontstond." 

Volgens Vermeiren waren er ook een aantal ongelukkige uitspraken en veel politieke recuperatie, zowel door de meerderheid als door de oppositie. "De communicatie kon met andere woorden stukken beter. Het gevoel leefde heel sterk dat iets van bovenaf dogmatisch werd opgelegd."

Een andere bemoeilijkende factor zijn groepen die zich vooral sinds de coronacrisis via de sociale media organiseren. Voor hen is verkeer een strijdpunt geworden in een strijd tegen "de overheid", zoals bijvoorbeeld de strijd van de boeren in Nederland of die van de Trump-aanhangers tijdens de bestorming van het Capitool in Washington. Daarbij wordt geweld niet geschuwd.

Uit enquêtes van middenstandsorganisatie UNIZO blijkt dat in een eerste fase na de invoering van het Gentse circulatieplan bij heel wat handelaars inderdaad een omzetverlies van 10 à 30 procent was, maar dat dit effect intussen is uitgevlakt.

Vandaag oogt de stad mooier en schoner en met die onbereikbaarheid blijkt het ook nogal mee te vallen. "Gent is helemaal niet onbereikbaar geworden, integendeel", zegt Vermeiren. "Gent is en blijft een fantastische stad om te bezoeken met een topmix voor een avond of weekendje weg - cultuur, entertainment, handel, horeca, … – maar heel lang is Gent wel opgezadeld met een knoert van een perceptieprobleem. Vertrouwen herstellen kost veel tijd." 

"Iedereen is voorstander van verkeersveiligheid", duidt Lauwers. "Bij het invoeren van maatregelen zijn mensen vaak negatief. Maar vaak worden mensen die kritisch zijn positiever na verloop van tijd, want uiteindelijk zien ze ook de voordelen." Achteraf willen mensen vaak ook niet meer terug naar de situatie van weleer.

Verzet tegen verkeersingrepen is niet nieuw. Toen de Oostendse Kapellestraat in de jaren 70 als een van de eerste straten van het land tot een winkelwandelstraat werd omgetoverd, rees protest bij de lokale handelaars. De vrees leefde dat klanten de weg naar hun winkel niet meer zouden vinden. Vandaag stelt de middenstand in de badstad het concept van de winkelwandelstraat niet langer in vraag.

Het ongenoegen bij de tegenstanders van circulatieplannen moet wel au sérieux worden genomen. "De manier waarop men de plannen invoert, is bruuskerend", vindt Lauwers. Hij vindt dat vooraf veel meer op overleg moet worden ingezet, en dat het waarom ervan beter moeten worden uitgelegd aan de betrokkenen. "Maar er bestaat ook zoiets als politieke polarisatie, en de radicalisering van protestbewegingen is uiteraard een fundamenteel maatschappelijke kwestie."