Voor de vijfde keer in vier jaar kiezen de burgers van Israël vandaag een nieuw parlement. Voor veel Joodse Israëliërs draait het om de vraag of Benjamin Netanyahu kan terugkeren als premier of niet. De peilingen geven hem een kleine kans om een meerderheidsblok bij elkaar te puzzelen, de kaarten voor een anti-Netanyahu-blok liggen minder goed. Voor de relaties met de Palestijnen, zeker op de Westelijke Jordaanoever, maakt het relatief weinig uit wie er wint.
Alweer verkiezingen in Israël, alweer voor of tegen Netanyahu en alweer zal het voor de Palestijnen weinig verschil maken
Bert De Vroey
Gepubliceerd:
De ontslagnemende regering van Naftali Bennett en Yair Lapid heeft het amper een jaar uitgezongen. De coalitie van acht partijtjes was in juni 2021 op de been gebracht met slechts één gemeenschappelijke doelstelling: Netanyahu van de macht houden. Ze struikelde in juni 2022 over een discussie over joodse voedselvoorschriften in de ziekenhuizen.
Premier Bennett, leider van een radicaal-rechtse partij, nam toen meteen ontslag en gaf de teugels door aan de centrumpoliticus Yair Lapid. Die hoopt nu opnieuw een anti-Netanyahu-coalitie te kunnen smeden. Op die manier is het andermaal Bibi (kort voor Benjamin Netanyahu) die de spil en zelfs de inzet vormt van de stembusslag: kan hij terugkeren als premier of niet?
Twee blokken
Het partijlandschap in Israël verandert om de haverklap. Door scheuringen en overlopers, kartels en lijstverbindingen, vallen de verschuivingen en naamsveranderingen nauwelijks bij te houden. In grote lijnen kunnen we ook nu weer twee blokken onderscheiden.
Een Netanyahu-blok zou geleid worden door Benjamin Netanyahu, de man die al vijf keer premier was, en zijn rechts-conservatieve Likoed-partij. Die zou dan samen regeren met twee partijen van ultra-orthodoxe joden (Shas en Verenigde Torah Jodendom), en door de extreemrechtse Religieus Zionisme Partij. Vooral die laatste partij heeft de wind in de zeilen en zou stemmen kunnen weghalen bij Likoed. Samen zouden ze, volgens de peilingen, 60 of 61 zetels halen - net wél of net niét genoeg voor een meerderheid in de Knesset - het Israëlische parlement, waarin er 120 zetels zijn.
Een anti-Netanyahu-blok zou geleid worden door Yair Lapid van de centrumpartij Yesh Atid ("Er is een toekomst"), met de steun van een tweede centrumformatie Nationale Eenheid (van Benny Gantz), twee linkse partijen (Labor en Meretz) en dan nog een rechtse partij die vooral in de vijver vist van Israëliërs met Russische roots (Israël Ons Huis van Avigdor Lieberman). Die bonte coalitie zou daarmee toch nog niet aan 60 zetels komen, en zo goed als zeker de steun moeten verwerven van één van de drie zogenoemde "Arabische partijen" die voornamelijk stemmen halen bij de Arabisch-Palestijnse bevolking van Israël (Ra'am, Balad en Hadash-Ta'al).
In theorie kunnen die blokken en breuklijnen uiteraard worden doorbroken. Er wordt vooral naar Benny Gantz gekeken als een figuur die traditionele bondgenoten van Netanyahu zou kunnen lijmen. Toch lijkt dat lang niet vanzelfsprekend. Als de peilingen juist zijn, komt er opnieuw een uitslag uit de bus die hooguit een uiterst wankele meerderheid oplevert - waarna de speculaties kunnen beginnen over een volgende verkiezingsronde.
Twee visies op de samenleving
Benjamin Netanyahu moet zich intussen nog altijd voor de rechter verdedigen tegen beschuldigingen van corruptie, fraude en misbruik van vertrouwen. Die zaak sleept al bijna twee jaar aan; door de vele getuigen die moeten worden gehoord vordert ze aan een slakkengang. Dat belet hem niet om mee te doen aan de verkiezingen. Mocht hij die winnen en een meerderheid kunnen vormen, staat niets hem juridisch in de weg; het Hooggerechtshof heeft in 2020 al geoordeeld dat een proces op zichzelf daarvoor geen hinderpaal mag zijn, zolang hij niet veroordeeld is.
Wat de critici van Netanyahu zorgen baart, is dat hij zichzelf graag als slachtoffer voorstelt van een heksenjacht en de onpartijdigheid van het gerecht openlijk in vraag stelt. In het blok rond Netanyahu worden voorstellen geformuleerd voor verregaande juridische hervormingen. Zo zouden politici een grotere greep moeten krijgen op de benoeming van rechters, of zou een misdrijf als "misbruik van vertrouwen" uit het strafrecht worden geschrapt - precies één van de misdrijven waarvan Netanyahu beschuldigd wordt. Als er inderdaad een zesde regering-Netanyahu komt, zou sleutelen aan justitie wel eens één van haar belangrijkste actieterreinen kunnen worden.
Daarnaast zou ze wellicht een conservatievere stempel drukken op het beleid over sociaal-culturele thema's. Sommige politici van de Religieus Zionisme Partij steken hun afkeer van de LGBTQ-gemeenschap niet onder stoelen of banken. En samen met de twee ultra-orthodoxe partijtjes zullen ze ook waken over de vrijwaring van joodse religieuze voorschriften.
Met een regering onder leiding van Yair Lapid zou de religieuze en conservatieve invloed op het beleid allicht veel beperkter blijven. Daarnaast presenteert Lapid zichzelf graag als de behoeder van de rechtsstaat die niet zal dulden dat Netanyahu (of anderen) de regels voor justitie naar believen ombuigen.
Geweld van drie kanten
De invloed van de religieuze zionisten in een regering-Netanyahu zou wellicht nog duidelijker worden in het beleid tegenover de Palestijnen. De partij scoort goed bij de honderdduizenden Joodse settlers of kolonisten die zich gevestigd hebben op de Westelijke Jordaanoever en in Oost-Jeruzalem. Terwijl Oost-Jeruzalem door de Israëlische staat geannexeerd is (wat niet erkend wordt door de internationale gemeenschap) vormt de Westelijke Jordaanoever samen met Gaza (theoretisch) de Palestijnse Staat. Niettemin hebben die kolonisten stemrecht in Israël en wegen ze zwaar op de politieke krachtsverhoudingen.
De jongste maanden en weken flakkerde het geweld op de Westbank en in Jeruzalem geregeld op. In dat geweld zijn drie partijen betrokken. Er zijn opnieuw geregeld aanslagen met auto's, mesaanvallen of drive by-shootings door Palestijnen tegen Israëlische militairen of burgers. Daarop volgen dan bijna altijd raids door het Israëlische leger in Palestijnse vluchtelingenkampen of woonwijken, op zoek naar verdachten of gewapende militanten.
Vorige week nog werden bij een raid in Nabloes vijf Palestijnen gedood; ze maakten deel uit van een gewapende groep die zich 'de Leeuwenkuil' noemt. Daarnaast vallen er nog altijd (vaak jonge) Palestijnse slachtoffers wanneer Israëlische soldaten met scherp schieten op demonstranten. Sinds begin dit jaar zijn er tenminste 130 Palestijnen door de Israëlische veiligheidstroepen gedood op de Westbank of in Oost-Jeruzalem. Aan Israëlische kant vielen er 19 doden bij aanslagen.
In die oude bekende geweldspiraal is een derde partij steeds zichtbaarder geworden: kolonisten die geweld gebruiken tegen Palestijnen of tegen activisten die zich solidair verklaarden met de Palestijnen. Stenengooiende jonge mannen associëren we sinds decennia met Palestijnse demonstranten, maar tegenwoordig zijn het vaak jonge Joodse kolonisten die in de heuvels met stenen werpen. Mensenrechtenorganisaties klagen aan dat het leger zelden tussenbeide komt en haast nooit een kolonist-geweldpleger zal arresteren.
Palestijnse verwachtingen laag gestemd
Dat agressieve optreden wakkert de onrust verder aan. Precies op dit punt zou de deelname van de extreem-nationalistische Religieus Zionisme Partij aan een nieuwe regering de situatie nog explosiever kunnen maken. Eén van de kopstukken van die partij, Itamar Ben Gvir, houdt ervan om - omringd door jonge aanhangers - te paraderen in Palestijnse wijken in Oost-Jeruzalem of op het plein bij de Al Aqsa-moskee. Hij is een uitgesproken voorstander van de annexatie van de Westbank en zal een regering waaraan hij deelneemt ongetwijfeld in een nog radicalere richting duwen.
Anderzijds zou het beleid van de Israëlische regering en het leger op de Westelijke Jordaanoever tegenover de Palestijnse bevolking wellicht niet wezenlijk veel verschil maken. Lapid heeft de jongste maanden getoond dat hij net zo goed hard wil optreden tegen Palestijnse militanten, terwijl hij de kolonisten weinig in de weg legt. Wel zou hij voorzichtiger zijn om nieuwe gebieden te annexeren, uit vrees voor kritiek uit de VS.
Voor de Palestijnen die in Israël zelf wonen en Israëlisch staatsburger zijn, kan het wel een verschil maken wie er aan de macht komt. Zeker wanneer Lapid een Arabisch-Palestijnse partij opneemt in zijn coalitie zou dat kunnen leiden tot extra investeringen in hun steden en voorzieningen. Een regering waarin de Religieuze Zionisten veel gewicht in de schaal werpen, zou het daarentegen ook voor die Arabisch-Israëlische gemeenschappen nog moeilijker kunnen maken (Itamar Ben Gvir wil hen bijvoorbeeld het stemrecht ontnemen voor de Knesset).
Nochtans geven peilingen aan dat de interesse bij de Palestijnse kiezers bijzonder laag blijft. Schijnbaar gaan zij ervan uit dat ze, ook bij deze vijfde stembusslag in vier jaar tijd, nauwelijks iets te winnen hebben.
