De concentraties van methaan, na CO₂ het belangrijkste broeikasgas in onze atmosfeer, zijn nog nooit zo snel gestegen als vorig jaar. Dat meldt de internationale meteorologische organisatie (WMO) in een nieuw rapport. Wetenschappers kunnen dit maar deels verklaren. Tegelijk zijn de concentraties van CO₂ en methaan in de atmosfeer verder naar recordhoogtes geklommen. De WMO wil met het rapport de beleidsmakers wakker schudden aan de vooravond van de klimaatconferentie (COP) in Sharm-el-Sheikh. Eerder vandaag was er ook al een ander alarmerend VN-rapport.
Ongeziene stijging van methaanconcentraties in de atmosfeer, wetenschappers staan (deels) voor raadsel
Michaël Torfs
Gepubliceerd:
Vanmorgen nog bevestigde de VN via het UNFCCC-secretariaat dat we momenteel afstevenen op een opwarming van ongeveer 2,5 graden Celsius met de klimaatbeloftes die nu op tafel liggen. Daarmee schieten we ruim te kort om de klimaatbeloftes van Parijs te halen - de opwarming "ruim onder de 2 graden" houden, en streven naar een maximale opwarming van 1,5 graad. Je hebt enerzijds de beloftes die tekortschieten, en anderzijds is er het feit dat die beloftes niet voldoende worden uitgevoerd.
Dat laatste blijkt steevast uit de zogenoemde current policies, wat de landen effectief doen, wat ze met andere woorden effectief (blijven) uitstoten aan broeikasgassen. Op basis daarvan stevenen we zelfs af op een opwarming met 2,7 graden Celsius.
De WMO heeft net een rapport uitgebracht dat ze zelf omschrijft als "nog maar eens een dreigende waarschuwing over de klimaatverandering". De concentraties van de drie belangrijkste broeikasgassen in onze atmosfeer (CO₂, methaan en lachgas) stapelen zich verder op in onze atmosfeer en bereiken nieuwe recordhoogtes.
Vooral methaan, een veel sterker broeikasgas dan CO₂, is aan een snelle opmars bezig. De WMO zag vorig jaar de hoogste sprong in methaanconcentraties (in één jaar) sinds ze gedetailleerde waarnemingen zijn beginnen bij te houden, zo'n 40 jaar geleden. Ook met CO₂ ging het verder de verkeerde kant op, ondanks de klimaaturgentie: de stijging in één jaar was hoger dan de gemiddelde stijging van de tien jaar daarvoor. Voor dit jaar zijn de data nog niet compleet, maar er is niets veranderd: de stijgingen zetten zich door.
Grafiek onder toont de aangroei met het aantal deeltjes methaan in de lucht per jaar in ppb (parts per billion), deeltjes methaanmoleculen per miljard luchtmoleculen.
De recordversnelling voor methaan toont aan dat we de verkeerde richting uitgaan
Professor Petteri Taalas, WMO
"De blijvende stijging van broeikasgassen, met ook de recordversnelling voor methaan, toont dat we verder de verkeerde richting uit gaan", zegt professor Petteri Taalas, secretaris-generaal van de WMO. "Er bestaan kostenefficiënte technieken om de methaanuitstoot in te perken, en we moeten die onverminderd doorzetten. Het goede nieuws is dat methaan een cyclus heeft van minder dan 10 jaar, zodat de klimaatimpact op termijn nog kan worden omgekeerd. De topprioriteit moet de vermindering zijn van CO₂, dat ons klimaat nog duizenden jaren zal blijven beïnvloeden met extreem weer, verlies van poolijs, de opwarming van de oceanen en de stijging van de zeespiegel."
Vorig jaar werd in het kader van de COP in Glasgow nog een methaanakkoord gesloten, maar de geopolitieke spanningen kunnen de "methane pledge" eventueel dwarsbomen.
CO₂ zou momenteel verantwoordelijk zijn voor 66 procent van de opwarming, methaan voor 16 tot 18 procent, lachgas voor 7 procent. De WMO gebruikte voor de nieuwste cijfers data van zowat 150 meetstations over de hele wereld, samen met satellietdata.
CO₂, een probleem "dat blijft hangen"
Het CO₂-gehalte in onze atmosfeer is met 49 procent gestegen tegenover de pre-industriële periode. Tijdens de coronacrisis (in het jaar 2020) stootten we wereldwijd ongeveer 6 procent minder CO₂ uit, maar dat effect werd snel weer ongedaan gemaakt door de aantrekkende economieën wereldwijd.
Meer nog, op de tijdlijn-grafiek die het CO₂-gehalte in onze atmosfeer aangeeft door de jaren heen, heeft corona niet voor een knik van betekenis kunnen zorgen. Vorig jaar stond het aantal deeltjes op 415,7 ppm (parts per million of aantal moleculen per miljoen luchtmoleculen). Ook dit jaar is dat weer verder doorgestegen richting 420 (als we de seizoensvariabiliteit weglaten en de trendlijn volgen).
De natuur neemt veel CO₂ op, maar kan niet meer volgen door de hoge menselijke uitstoot
Het probleem met CO₂ is dat het erg lang in de atmosfeer blijft hangen en mens en natuur dus nog honderden, zelfs duizenden jaren lang parten zal blijven spelen. CO₂ zorgt nog altijd voor meer extra opwarming dan methaan, omdat er veel meer van wordt uitgestoten, o.a. door de verbranding van fossiele brandstoffen zoals kolen, olieproducten en gas, maar ook door de productie van cement.
De natuur neemt CO₂ op, maar kan niet volgen. Tussen 2011 en 2020 werd naar schatting 26 procent van de uitstoot opgenomen door onze oceanen en 29 procent op het land (o.a. door bomen en vegetatie, maar ook door gesteenten). Na allerlei ingewikkelde natuurlijke uitwisselingsprocessen, blijft naar schatting uiteindelijk ongeveer 48 procent in de atmosfeer hangen, berekende de WMO. Bovendien zal de capaciteit van oceanen om CO₂ op te nemen, ook stilaan verminderen naargelang ze zelf verzadigd raken (en verzuren).
Methaan, verontrustend omdat we er minder over weten
Dan is er dus ook de stijging voor methaan (CH4). Zowel vorig jaar als het jaar daarvoor werden recordstijgingen (jaar-op-jaar) genoteerd, van respectievelijk 15 en 18 parts per billion, of deeltjes moleculen per miljard luchtmoleculen. Die stijgingen zijn des te verontrustender omdat wetenschappers niet goed weten hoe het komt. "De reden voor de uitzonderlijke stijging is onduidelijk, maar het ziet ernaar uit dat het een combinatie is van menselijke uitstoot en natuurlijke processen", schrijft de WMO.
Bij dat eerste gaat het bijvoorbeeld om lekken bij gaswinning, bij het tweede kan het gaan om natuurlijke processen (al dan niet door de mens in de hand gewerkt). Het gaat dan over het verder smelten van de permafrost, de permanent bevroren ondergrond in arctische gebieden die nu ontdooit - het gebied rond de noordpool (en de noordpool zelf) warmt sneller op dan gemiddeld. En er is natuurlijk de grote veestapel.
Ook rijstvelden of natte gebieden (de zogenoemde wetlands) zouden een rol spelen. Mogelijk zorgt de opwarming zelf ook hier voor méér uitstoot, o.a. omdat organisch materiaal dan sneller afbreekt. Als het dat doet in het water, zonder zuurstof, komt methaan vrij. Die theorie wordt verder onderzocht. "In tropisch gebied speelt de ontbossing een rol, waardoor wetlands een grotere rol gaan spelen", stelt Taalas. "Maar we weten niet hoeveel van die methaanuitstoot van de mens komt, en hoeveel de natuurlijke uitstoot bedraagt". Ook het natuurfenomeen La Niña in de Stille Oceaan (waarbij een deel van de oceaan afkoelt aan de oppervlakte en zo weerpatronen verstoort) kan een rol spelen.
We weten niet wat de verhouding is tussen de menselijke methaanuitstoot en de natuurlijke uitstoot
Professor Taalas, WMO
Momenteel is de methaanuitstoot lager dan de CO₂-uitstoot, maar het is wel een agressiever broeikasgas. In de eerste 100 jaar na vrijgave, is het ongeveer 34x zo krachtig als CO₂. Op de heel lange termijn breekt het wel sneller af. "We geven het aantal deeltjes weer per miljard, tegenover per miljoen voor CO₂, dus dat is een factor duizend verschil", vertelt onderzoeker Niels Souverijns van het VITO, de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek. "Maar het speelt ook een grote rol in de opwarming, omdat het dus veel krachtiger is."
Overigens komt er morgenmiddag nog een ander klimaatrapport uit. Het Emissions Gap Report van de VN zal aangeven hoe groot de kloof is tussen wat we momenteel uitstoten en wat we eigenlijk zouden moeten uitstoten om de opwarming beperkt te houden tot anderhalve graad.
