"De nieuwe keizer": welke kant gaat China op met Xi Jinping als absolute leider?

In zowat elke toespraak heeft Xi het over de Chinese droom: een modern en machtig China dat respect afdwingt in de wereld en waar alle Chinezen een welvarend leven kunnen leiden. Xi noemt het ook de "national rejuvenation " van China, de terugkeer naar de tijd toen China - vanuit Chinees perspectief- het middelpunt van de wereld was, een eeuwenoude beschaving die aan de oorsprong lag van talloze belangrijke innovaties, een supermacht waar de rest van de wereld naar opkijkt. 

Daarvoor moet China af van zijn imago als "fabriek van de wereld" en moet het opnieuw een pionier worden op gebied van technologische vernieuwing en hoog-kwalitatieve producten. De afgelopen jaren heeft de Chinese regering daar al zwaar op ingezet - denk aan elektrische wagens, de digitalisering van de economie en artificiële intelligentie - maar het wil nog verdergaan: China moet het Westen overtreffen, lees: de Verenigde Staten verdringen als leidende en geavanceerde economie. 

Maar er pakken donkere wolken samen aan de horizon. Economisch zit China in zwaar vaarwater: de aanhoudende strenge coronamaatregelen en de vastgoedcrisis zetten een rem op de economie. "Xi zal oplossingen moeten vinden voor wat de meest hobbelige economie is in tientallen jaren", zegt Jacob Gunther van het Duitse Mercator Instituut voor China Studies. “In elk geval krijgen we een terugkeer naar een meer staatsgeleide economie", denkt Jean-Pierre Cabestan, een economiespecialist aan de Universiteit van Hongkong. “Dat betekent dat privébedrijven nog korter aan de leiband zullen moeten lopen, met overal partijcomités om hen te controleren." 

Sinds gisteren kennen we ook de leden van het zogenoemde Permanent Comité die samen met Xi de volgende 5 jaar China zullen besturen: alle 6 zijn het 60'ers die de voorbije jaren hun absolute loyaliteit aan Xi bewezen hebben. Het zijn ook allemaal mannen. Sterker nog, in het hele Politbureau, de top 24 van de communistische partij, zit voor het eerst in 25 jaar geen enkele vrouw. Ter vergelijking: in Taiwan zijn 43 procent van de parlementsleden vrouwen en is de president al 6 jaar lang een vrouw.

Een echte verrassing is dat niet: Xi heeft de afgelopen jaren duidelijk gemaakt hoe hij de rol van de Chinese vrouwen ziet en dat is in de schaduw van hun man. Nadat het eenkindbeleid in China in 2015 werd afgeschaft staan Chinese gezinnen onder druk om 2 of meer kinderen op de wereld te zetten. Er komt immers een grote vergrijzingsgolf op China af.  Xi vindt dat jonge vrouwen bij uitstek hun liefde voor hun moederland kunnen bewijzen door meer Chinese baby's op de wereld te zetten, eerder dan een eigen professionele carrière na te streven. 

Maar de conservatieve visie van Xi beperkt zich niet alleen tot het gezinsleven. Xi heeft de afgelopen jaren ook de populaire cultuur aan banden gelegd omdat die zich niet genoeg inschakelt in zijn visie op het nieuwe China. Chinese idolen en "influencers" mogen er bijvoorbeeld niet te vrouwelijk uitzien en niet te "gay" en ze moeten vooral een echo laten horen van de officiële propaganda. De verwachting is dat president Xi de volgende jaren nog meer zijn stempel zal gaan drukken op het privé- en sociale leven van de Chinezen.

De mensen die gehoopt hadden dat er na dit partijcongres een einde zou komen aan het "zero-Covidbeleid" dat China nu al meer dan 2 jaar in zijn greep houdt, komen bedrogen uit. Voorlopig blijft China nagenoeg afgesloten van de wereld en blijven volledige of gedeeltelijke lockdowns, quarantaines en reisbeperkingen dagelijkse kost. Het gevolg is dat de economische groei in China tussen april en juni lager was dan in de Verenigde Staten en dat er steeds meer "covid-moeheid" optreedt bij de bevolking. 

Maar Xi blijft erbij dat de "totale oorlog tegen de verspreiding van het virus" een overwinning heeft opgeleverd omdat China "mensenlevens boven alles" heeft gesteld. Dat zal voorlopig ook niet veranderen. Maar dat een deel van de Chinese bevolking de Covid-beperkingen beu is, bleek uit een uiterst zeldzaam protest in Peking, net voor de start van het partijcongres. Op spandoeken aan een centrale brug was te lezen: "Geen Covidtests, we willen eten. Geen beperkingen, we willen vrijheid". Binnen de kortste keren waren de spandoeken verwijderd en de foto's van sociale media gewist. 

Dat Xi loyauteit boven alles stelt, blijkt ook uit de benoeming van Li Qiang tot nummer 2 van de partij en dus wellicht tot nieuwe premier. Li is de partijbaas van Shanghai en maakte zich afgelopen lente diep onpopulair bij veel inwoners met de aanpak van de Covid-uitbraak in de stad. Beelden van woonwijken die werden afgezet met traliehekken en voedselpaketten met rotte groenten gingen de wereld rond. Toch kreeg Li promotie hoewel hij geen enkele nationale bestuurservaring heeft, tot voor kort een vereiste om de job van regeringsleider te krijgen. 

Een ding is zeker: de Chinese droom is voor Xi Jinping niet compleet als Taiwan niet is teruggekeerd in "de schoot van het moederland". In zijn openingstoespraak op het partijcongres benadrukte Xi - net als vorige jaren - dat dat bij voorkeur op een vredevolle manier gebeurt. "We voelen ons verwant met onze Taiwanese landgenoten", zei Xi en "we zullen de hereniging promoten op een vredevolle manier". 

"Maar", voegde hij eraan toe, "Taiwan is China's Taiwan" en de kwestie is een zaak voor de Chinezen, en alleen voor de Chinezen. "We houden de optie om geweld te gebruiken dan ook open", besloot hij. China blijft de komende jaren dan ook fors investeren in het leger. "We gaan sneller werken om het militaire personeel, onze wapens en onze strategie te moderniseren", zei Xi "om China's waardigheid en belangen veilig te stellen." 

Analisten verschillen van mening over de vraag of Xi de hereniging met Taiwan zelf nog wil meemaken als leider van China. Xi is er nu 69 en niets houdt hem tegen om levenslang aan de macht te blijven. Maar de einddatum van de "national rejuvenation" is 2049, de honderdste verjaardag van de Volksrepubliek. Xi zou dan 96 zijn en de kans is dus bijzonder klein dat hij dan nog de lakens uitdeelt.  Volgens sommige analisten zal de snelheid waarmee China een eventuele aanval op het eiland zou inzetten ook afhangen van "Amerikaanse provocaties", zoals het bezoek van Nancy Pelosi, voorzitter van het Huis van Afgevaardigden. 

Dat China er alles aan wil doen om "zelfredzaam" te worden en het coronavirus buiten zijn grenzen te houden betekent echter niet dat het zich vanaf nu volledig wil afsluiten van de wereld. “China zal nieuwe kansen creëren voor de wereld door zijn eigen ontwikkeling", zei Xi daarover in zijn openingstoespraak. En: "de wereld heeft China nodig", zei hij gisteren bij de voorstelling van het nieuwe Politbureau.”

Maar dat wil niet zeggen dat China zich neerlegt bij de huidige wereldorde, met de Verenigde Staten als dominante speler. Xi had het over "gevaarlijke stormen" aan de horizon, wellicht een verwijzing naar de steeds vijandigere houding van de VS tegenover China, en in mindere mate ook die van Europa. "China’s externe omgeving is nog nooit eerder zo hachelijk geweest ", zei Hu Wei, een specialist buitenlands beleid in Shanghai, "en dat is ook de mening van de top van de partij." 

De Chinese communistische partij heeft Xi gepromoveerd tot enige stuurman die het land met vaste hand door een stormachtige zee moet leiden. Maar volgens Yang Zhang, een assistent-professor aan de American University in Washington zal de alleenheerschappij van Xi sterke internationale tegenkanting opwekken, vooral vanuit Westerse hoek. "Al die scenario's maken dat de derde en wellicht vierde ambtstermijn van Xi veel moeilijker zullen verlopen dan verwacht."