Koning Filip en koningin Mathilde gaan op staatsbezoek naar Litouwen, de grootste van de drie Baltische staten. Wat moet je ervan weten? Dat ze ermee dicht bij de Russische oorlog in Oekraïne komen. Dat Filip "IJzeren Wolf" ontdekt en Mathilde in haar Litouwse roots duikt. Dat we elkaar kunnen "versterken" om af te raken van het Russische gas. Dat Litouwen een "Jeruzalem van het Noorden" heeft. En een Europese Culturele Hoofdstad 2022. Hoe aantrekkelijk blijft die, met een oorlog om de hoek?
Van Mathilde die haar roots opzoekt tot Filip die "IJzeren Wolf" ontdekt: dit moet je weten over het staatsbezoek van de koning en de koningin aan Litouwen
Pascale Mertens
Gepubliceerd:
1. Dicht bij de Russische oorlog in Oekraïne
Het staatsbezoek focust grotendeels op de Russische oorlog in Oekraïne. Litouwen was tot 1990 deel van de Sovjet-Unie. De meest zuidelijke van de Baltische staten is ingesloten tussen de Russische enclave Kaliningrad en Wit-Rusland, en grenst verder aan Polen en Letland. Voor de Litouwers is de oorlog heel dichtbij. Zij vrezen de volgende slachtoffers te worden van Poetins agressie.
Het zou niet de eerste keer zijn. Het land heeft ervaring met de expansiedrift van de buren. In 1795 werd Litouwen geannexeerd door het Keizerrijk Rusland. In 1918 werd het weer onafhankelijk. Tot de Sovjet-Unie het in 1940 opnieuw annexeerde.
België heeft indertijd de eerste onafhankelijkheid van de Republiek Litouwen erkend, in 1922, precies honderd jaar geleden. Ons land heeft ook nooit de latere annexatie door de Sovjet-Unie erkend, en ook dat waarderen de Litouwers nog altijd.
Tanks van Gorbatsjov
Op hun eerste dag in Litouwen eren Filip en Mathilde, samen met de politieke delegatie, de doden die vielen bij de tweede onafhankelijkheid, toen de Sovjet-Unie uiteen brokkelde. Litouwen heeft zich in 1990 als eerste Sovjetrepubliek losgerukt. Het moest er de tanks van Gorbatsjov voor trotseren.
Het protest van de Balten tegen het Sovjetjuk was nochtans vreedzaam, met als hoogtepunt de "Baltische Weg": twee miljoen inwoners van Litouwen, Letland en Estland vormden een mensenketting van zeshonderd kilometer lang uitgestrekt over de drie landen.
Met het bezoek wil België zich ook nu solidair tonen met Litouwen. De Russische inval in Oekraine is voor Litouwen een wake-upcall. Hun verzet tegen Rusland is groot (zo blokkeren ze het goederentransport naar Kaliningrad en weigeren ze Russische toeristen), hun steun voor Oekraïne ook.
2. IJzeren Wolf: oefenen hoe je Russen verjaagt
Op de derde en laatste dag in Litouwen bezoekt koning Filip een detachement Belgische militairen die deel uitmaken van de "Enhanced Forward Presence Battle Group" van de NAVO. Die bataljons bestaan sinds 2017, om meer aanwezig te zijn op de oostelijke flank van het bondgenootschap, drie jaar na de Russische annexatie van de Krim. Eerst met bataljons in de Baltische staten en Polen. En sinds de Russische inval ook in Slovakije, Hongarije, Roemenië en Bulgarije.
Op dit moment zijn er 145 Belgische militairen gestationeerd in Litouwen, nog tot begin volgend jaar. De koning bezoekt hen op de militaire basis van Pabradé in Oost-Litouwen, op 10 kilometer van de wit-Russische grens, terwijl ze trainen hoe je Russen verjaagt: codenaam "IJzeren Wolf". Daarvoor vliegen ook onze minister van Defensie en onze Chef Defensie naar Litouwen.
Vuurdoop Hadja Lahbib
Intussen bezoekt koningin Mathilde een centrum waar Oekraïense vluchtelingen terecht kunnen voor morele steun, onderwijs en cultuur. En stemt minister van Buitenlandse Zaken Hadja Lahbib (MR) af met haar Litouwse collega.
Voor de opvolgster van Sophie Wilmès is het haar eerste staatsbezoek, dat meteen draait rond Oekraïne, waar ze deze zomer nog onder vuur kwam te liggen na een bezoek aan de Krim, toen ze nog journaliste was. Die plooien kon ze een maand geleden gladstrijken.
3. Samen af van het Russische gas
Litouwen is na de Russische annexatie van de Krim in 2014 begonnen met zijn afhankelijkheid van het Russische gas af te bouwen. Intussen zijn alle Baltische staten volledig af van het Russische gas, maar nog niet van alle fossiele brandstoffen. Op de tweede dag van het bezoek onderzoeken Belgische en Litouwse bedrijven of en hoe ze de krachten kunnen bundelen om tot een duurzame economie te komen. De switch naar hernieuwbare energie is ook een Litouwse prioriteit.
Concreet kan ons land Litouwen bijvoorbeeld helpen om hun geplande offshore windparken te bouwen. Litouwen grenst samen met Letland en Estland aan de Oostzee, wat veel mogelijkheden biedt voor de offshore windsector in de Baltische staten.
4. De Litouwse roots van Mathilde
Koningin Mathilde is geboren in Ukkel en groeide op in Villers-la-Bonne-Eau, een Waals dorpje in de buurt van Bastenaken. Maar haar moeder is de Poolse gravin Anne Marie Komorowska. En háár moeder, Mathildes grootmoeder, was prinses Zofia Maria Sapieha-Kodenska, een afstammeling van de Sapieha-familie.
De Sapieha-familie is een van de machtigste Litouwse en Poolse magnatenfamilies, en had een grote invloed op de stad Vilnius in de 16e eeuw. In de 18e eeuw kreeg de familie de titel van "prins". Mathilde duikt in het verleden van haar voorouders en bezoekt onder meer hun grafkelder en snuistert in manuscripten in de Biblioteca Sapiehana aan de universiteit van Vilnius. Het is haar eerste keer in Litouwen.
5. Het Jeruzalem van het Noorden
Mathilde snuistert nog in een ander verleden. Ze bezoekt in Vilnius het Vilna Gaon Museum voor Joodse Geschiedenis. Vilnius werd in het interbellum het "Jeruzalem van het Noorden" genoemd, en heeft een Joodse geschiedenis die geen enkele andere Europese hoofdstad heeft.
Voor 1941 was namelijk tussen de 28 en 40 procent van de stadsbevolking Joods. Tijdens de Holocaust werd meer dan 90 procent van de Litouwse Joden vermoord, dat is een van de hoogste slachtofferpercentages in Europa.
Belgische link
Er is ook een Belgische link. Voor de Duitse invasie hadden de kunstenaars en wetenschappers van het "Jeruzalem van het Noorden" frequente contacten met België. Veel Joodse intellectuelen uit Vilnius en Kaunas kwamen terecht in ons land.
En daarom is ook de directeur van het Belgische Joods Museum van de partij. Zij zal er een samenwerking met het Vilna Gaon Museum bezegelen. Het Joods Museum van België leent onder meer een aantal voorwerpen uit, die onthuld worden tijdens het bezoek.
6. Kaunas: Culturele hoofdstad van Europa
In normale omstandigheden was je misschien ook naar Litouwen getrokken dit jaar. De tweede stad van het land, Kaunas, is namelijk Europese Culturele Hoofdstad van 2022.
Kaunas was tijdens het interbellum de hoofdstad van Litouwen. Uit die tijd stamt de modernistische architectuur, die de stad twee gezichten geeft, naast de gotische en barokke oude stad.
In Kaunas bezoeken Filip en Mathilde ook het Čiurlionis Museum, genoemd naar de grootste Litouwse kunstenaar. Čiurlionis was schilder, componist en schrijver. Als kunstenaar staat hij op dezelfde hoogte als Vincent van Gogh of Edvard Munch.
Helaas werd de stad Europese Culturele Hoofdstad in een jaar dat er een oorlog om de hoek woedt. Hoe aantrekkelijk ze toch nog is, ontdekken we woensdag.
