In Brazilië vindt vandaag de tweede en beslissende ronde van de presidentsverkiezingen plaats. Daarin neemt de sociaaldemocratische ex-president Luiz Inácio Lula da Silva (77) het op tegen de zittende uiterst rechtse president Jair Bolsonaro (67) - twee zwaargewichten én de meest polariserende politici in Brazilië. Op 2 oktober won Lula de eerste ronde, maar Bolsonaro scoorde veel beter dan voorspeld. Na vier weken extra campagne, gespannen en gewelddadig, blijft Lula favoriet, maar Bolsonaro zit hem op de hielen. Grote vraag is of Bolsonaro opnieuw zal verrassen én of hij de uitslag zal aanvaarden als hij verliest. Een portret van beide kandidaten.
Titanenstrijd tussen uitersten: Brazilië kiest vandaag voor Lula da Silva of Jair Bolsonaro als nieuwe president
Jair "Messias" Bolsonaro staat intussen in de hele wereld bekend als de "Trump van de Tropen". Die vergelijking gaat maar gedeeltelijk op. Met de Amerikaanse ex-president deelt hij een voorliefde voor onder meer god, racistische en vrouwonvriendelijke uitspraken, privé-wapenbezit en zijn eigen versie van de "waarheid". Maar de achtergrond van Bolsonaro is niet die van een steenrijke neoliberale ondernemer en miljardair.
De huidige, 38e president van Brazilië stamt af van arme Italiaanse immigranten en groeide op in Eldorado, een dorp in het zuidoosten van deelstaat Saõ Paulo. In een gezin van 5 broers en zussen was er tijdens zijn jeugd maar weinig luxe. Hij koos dan ook voor een militaire opleiding en de zekerheid van het leger, waarin hij van 1971 tot 1988 diende. Het is een periode die voor een groot deel samenvalt met de militaire dictatuur in Brazilië (1964-1985) die hem onmiskenbaar heeft gevormd en waar hij nog vaak nostalgisch naar verwijst.
Zijn politieke carrière tot aan zijn verkiezingsoverwinning in 2018 kan je moeilijk succesvol noemen. Hij zat kort in de gemeenteraad van Rio de Janeiro, maar was vooral bijna 30 jaar lang een politieke "backbencher" in het federale parlement in hoofdstad Brasilia, waar zijn schaarse tussenkomsten vaker op hoongelach dan op applaus werden onthaald. In die periode was hij ook een graag geziene gast in televisieshows en studio’s, waar hij door zijn radicale standpunten als politieke "clown" werd opgevoerd. Zijn hardnekkigste tegenstanders weigeren trouwens consequent zijn naam uit te spreken en noemen hem "Bozo", een afkorting van Bolsonaro maar ook wellicht niet toevallig de naam van een bekende Amerikaanse TV-clown.
Clown of niet, in 2018 leek Bolsonaro van uit het niets tot president van Latijns-Amerika’s grootste land te worden verkozen. Het feit dat zijn huidige tegenstander Lula toen in de cel zat en hij zelf tijdens de campagne een aanslag overleefde, droeg in niet onbelangrijke mate bij tot die overwinning. Net als het bombardement aan "fake news" dat via zijn zonen het kiesgedrag van veel Brazilianen kon beïnvloeden.
Maar zijn eerste ambtstermijn als president werd geen succes. Honger en ongelijkheid namen de voorbije 4 jaar toe in Brazilië, de economie presteert ondermaats en vooral zijn roekeloze corona- en milieubeleid baren het land en heel de wereld zorgen. In die mate zelfs, dat al verschillende onderzoeken naar hem zijn geopend.
Ondanks dat bedenkelijke palmares kan Bolsonaro rekenen op een hondstrouwe, maar uiterst conservatieve aanhang die veel groter blijkt te zijn dan vooral de traditionele media laten uitschijnen. Dat bewezen de resultaten van de eerste kiesronde enkele weken geleden, waarbij het verschil tussen Bolsonaro en zijn aartsrivaal Lula da Silva veel kleiner was dan de peilingen hadden voorspeld. Zijn succes steunt dan ook grotendeels op 3 belangrijke peilers: het evangelische kiespubliek dat één derde van de Braziliaanse bevolking uitmaakt, zijn alomtegenwoordigheid op de sociale media en de steun van brede lagen binnen politie en leger.
"We zullen winnen. Dit is maar een verlenging", beloofde Lula na zijn overwinning in de eerste ronde met 48 procent van de stemmen, 6 miljoen stemmen meer dan zijn rivaal Jair Bolsonaro. Het is al de zesde keer dat Lula, net 77 geworden, deelneemt aan de presidentsverkiezingen. Dat is een comeback van formaat voor een man die nog maar anderhalf jaar geleden zijn politieke rechten recupereerde, na een gevangenisstraf van 19 maanden voor corruptie, een aanklacht die hij altijd is blijven ontkennen.
Exact 20 jaar geleden won Lula de presidentsverkiezingen voor het eerst. "Ik, die zo dikwijls ben verweten geen diploma te hebben, haal nu mijn eerste titel: president van de Republiek Brazilië", zei Lula bij zijn eedaflegging op 1 januari 2003 in Brasilia voor een half miljoen supporters, onder wie wijlen Cubaans president Fidel Castro en de Venezolaanse president Hugo Chavez. In 2006 werd Lula herverkozen met 61 procent en bij zijn aftreden in 2011 scoorde hij populariteitscijfers van bijna 90 procent. In 2010 zet Time magazine Lula op de lijst van de 100 meest invloedrijke mensen ter wereld. De jongen die pas op zijn tiende leerde lezen, is doctor honoris causa van vijf universiteiten, kreeg de Prinses van Asturiëprijs voor internationale samenwerking en is ereburger van Parijs.
Luiz Inácio werd op 27 oktober 1945 geboren in Garanhuns, Pernambuco, in het arme "Nordeste" van Brazilië. De zevende zoon op rij, door zijn vader in de steek gelaten vlak voor zijn geboorte. De kleine Lula groeide op boven een café, het toilet moesten ze delen. Kauwgum viste hij uit vuilbakken omdat er voor snoep geen geld was. Als 7-jarige trok Lula naar Saõ Paulo, waar hij begon te werken als schoenpoetser, later als straatventer en uiteindelijk als metaalarbeider en vakbondsmilitant. Op zijn 17e verloor hij zijn linkerpink bij een arbeidsongeval in de fabriek.
Tijdens de militaire dictatuur (1964-1985) werd zijn oudste broer gemarteld om zijn lidmaatschap van de communistische partij, wat Lula alleen maar strijdvaardiger maakte. In 1980 was hij één van de leiders achter een wekenlange (verboden) staking in de metallurgie. Die werd de kop ingedrukt en Lula belandde achter de tralies. In datzelfde jaar richtte hij mee de Arbeiderspartij (PT) op, in 1986 werd hij federaal parlementslid en in 1989 deed hij zijn eerste gooi naar het presidentschap. "Olê olê olá, Lula, Lula" was toen al de jingle van massa’s aanhangers. De conservatieve Fernando Collor de Mello won, maar Lula schreef geschiedenis: tegenover de miljardair stond voor het eerst een man van het volk, afkomstig uit de vakbond.
Lula’s leven vol beproevingen was ook de voorbije jaren niet minder turbulent. Op 7 april 2018 ging hij de gevangenis in na een veroordeling tot 12 jaar cel wegens passieve corruptie en witwaspraktijken in het kader van "Operatie Carwash", het onderzoek naar het grootste corruptieschandaal uit de Braziliaanse geschiedenis. Voor de enen is Lula slachtoffer van politieke vervolging, voor de anderen de vleesgeworden corruptie. Na 19 maanden gevangenisstraf verklaarde het Braziliaanse Hooggerechtshof zijn veroordeling nietig, maar of Lula daarmee ook vrijgesproken is, blijft voer voor discussie. Door de zweem van corruptie die rond hem is blijven hangen, kan Bolsonaro hem blijven brandmerken als "dief".
Lula leidde Brazilië naar een gouden tijdperk, de economie boomde dankzij hoge grondstofprijzen, met zijn "Fome Zero" (Nul Honger)-beleid slaagde hij erin de honger uit te roeien en zijn sociale maatregelen tilden zo’n 30 miljoen Brazilianen uit de armoede. Tijdens zijn tweede ambtstermijn zette Lula Brazilië geopolitiek op de wereldkaart. De assertiviteit van Brazilië was opzienbarend: het werd een van de BRICS-landen (Brazilië, Rusland, India, China en Zuid-Afrika) en consolideerde zich als één van de belangrijkste economieën ter wereld. In 2014 was Brazilië gastland van het Wereldkampioenschap Voetbal en in 2016 hostte Rio de Janeiro de Olympische Spelen.
Makkelijk wordt het niet, mocht Lula straks als favoriet de verkiezingen winnen en voor de derde keer president worden. De uitdagingen waar Brazilië voor staat, zijn immens en daarbovenop komt hij tegenover een vijandelijk congres te staan, gedomineerd door conservatieve en uiterst rechtse mandatarissen.
Als president is Lula in het verleden een goed diplomaat gebleken, die Brazilië en zijn rijkdommen wereldwijd wist te verkopen, door handelspartnerschappen aan te gaan met Europa, China en Afrika. Zo wil hij ook nu een handelsverdrag tussen de Mercosur (Brazilië, Argentinië, Uruguay, Paraguay) en de Europese Unie zo snel mogelijk nieuw leven inblazen. Dat akkoord was in 2019 al rond, maar verschillende Europese landen – waaronder België – weigerden het te bekrachtigen, wegens vele schendingen van mensenrechten en milieu.
Heel wat ondernemers geloven dat Brazilië enorme winsten kan halen uit "groene" investeringen en de bestrijding van klimaatverandering, als de regering werk zou maken van de bescherming in plaats van de vernietiging van het Amazonegebied. Met Lula aan het stuur lijkt Brazilië die hoop te mogen koesteren, bij een herverkiezing van Bolsonaro veel minder. Mocht die tegen alle verwachtingen in zichzelf opvolgen als president zou dat een stunt zijn van formaat. Maar tegelijk een shock voor veel Brazilianen en voor de hele internationale gemeenschap.
Niets wijst erop dat Bolsonaro zomaar het geweer van schouder zal veranderen op het vlak van milieubeleid en de ontbossing dus opnieuw zou afnemen. Daarnaast dreigt het grootste land van Latijns-Amerika almaar meer geïsoleerd te geraken. Niet enkel binnen de regio, waar weer meer linkse regeringsleiders aan de macht zijn, maar ook tegenover de rest van de wereld. De onvoorspelbaarheid en autocratische trekken van Bolsonaro schrikken dan ook heel wat mogelijke buitenlandse investeerders en staatshoofden af.
Bovendien is de vraag of de relatief prille Braziliaanse democratie nog eens vier jaar Bolsonaro als president wel zal overleven. Hij zaait dan ook al jaren twijfel over het elektronische kiessysteem, voert een heksenjacht tegen justitie en media en dweept openlijk met de militaire dictatuur. Los van zijn grote verantwoordelijkheid voor de polarisering en het recente politieke geweld binnen de Braziliaanse samenleving, die bij een nieuwe legislatuur voor Bolsonaro wellicht enkel nog zouden toenemen.
