Een feest voor het oog: expo in Brussel toont uiterst verfijnde Japanse prenten

Badende vrouwen, landschappen op elk moment van het jaar én de dag, gestileerde reigers: wie van Japans cultureel erfgoed van de bovenste plank houdt, kan weer terecht in het Museum Kunst & Geschiedenis in Brussel. 

Wat voorafging: vijf jaar geleden kon je je in datzelfde museum al vergapen aan de wereldberoemde “Grote golf” van Hokusai en andere oudere Japanse prenten uit de eigen collectie, de zogenoemde "Ukiyo-e". Vele tienduizenden mensen hebben die tentoonstelling bezocht en nu is er een vervolg: “Shin hanga”. Letterlijk “nieuwe prentkunst” uit de 20e eeuw.

Begin 20e eeuw was de fotografie in opmars en de jonge Japanse uitgever Watanabe maakte zich zorgen dat de oeroude techniek en kennis van de houtsnede zouden verdwijnen. Hij gaf de stroming weer schwung met nieuwe tekenaars, thema’s en vormen. Soms doen de prenten wat aan art deco denken.

Zo’n uiterst verfijnde prent met subtiele kleuren is een collectief technisch hoogstandje van tekenaar, bloksnijder en drukker. De tekening wordt in kersenhout gesneden en voor elke kleurnuance wordt het blok hout opnieuw ingeïnkt en gedrukt, soms tot 30 laagjes toe.

“Heel opvallend voor Shin hanga is de extreme technische perfectie. Alles is gedrukt; hier is nooit een penseel aan te pas gekomen,” licht gastcurator Chris Uhlenbeck toe. “Meer kleuren, zwaarder papier: dit was een luxeproduct,” voegt Nathalie Vandeperre van het Museum Kunst & Geschiedenis er aan toe. “De uitgever liet in kleine oplagen drukken.” Waar de superpopulaire prenten uit de 19e eeuw soms op tienduizenden exemplaren werden verspreid, gaat het bij Shin hanga om enkele honderden, soms maar tientallen.  

Twee gebeurtenissen uit de Japanse geschiedenis hadden grote invloed op de prentdrukkunst. Op 1 september 1923 werd Tokio getroffen door een enorme aardbeving, waarbij ook tekenateliers en drukkerijen met houtsnedeblokken in vlammen opgingen. “Prenten van voor 1923 zijn nu uiterst zeldzaam, ze zijn de heilige graal van de verzamelaar,” zegt Chris Uhlenbeck. Gelukkig werd de productie relatief snel hervat.

Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog werd Japan door de geallieerden gebombardeerd en nog jaren daarna was een Amerikaanse bezettingsmacht in het land gelegerd. De Japanse prenten vielen in de smaak van de Amerikanen. “Ook nu nog zitten de meeste Shin hanga in Amerika,” zegt Chris Uhlenbeck.

De expo in Brussel put uit de eigen collectie, toont prenten uit privéverzamelingen én rechtstreeks van de kleinzoon van uitgever Watanabe. Sommige Shin hanga zijn voor het eerst buiten Japan te zien. 

Heel veel prints zijn vrouwenportretten. “In de 19e eeuw waren dat nog stereotiepen, in de 20e eeuw zijn het échte vrouwen, die emotie tonen,” zegt Nathalie Vandeperre. Neem nu de prent met als titel “Ochtendhaar”. “Een beetje pikant. Een vrouw leunt met haar elleboog op haar matras en mijmert over de voorbije liefdesnacht; ze heeft net afscheid genomen van haar minnaar.” Tegen de achtergrond van een ragfijn gedrukt muskietennet.

Naarmate Japan moderniseert, lees je dat ook af aan de Shin hanga van vrijgevochten en dansende vrouwen in charleston-outfit. Of stadsbeelden met auto’s, bruggen, stations. Daar heeft Kuifje-tekenaar Hergé goed naar gekeken.

Sneeuw, regen, de reflectie van de zon in een meer of op de straatstenen: Japanse prentmakers zijn er dol op. De tentoonstelling sluit af met acht versies van een zeilschip, bij mist, bij nacht of in het ochtendgloren, met altijd wisselende kleuren. Zoals Claude Monet de kathedraal van Rouen schilderde op elk moment van de dag en nacht. Maar dan gedrukt in vele kleurlaagjes. 

“Ik ben geprivilegieerd om met deze collectie te werken,” besluit Nathalie Vandeperre. “De Shin hanga zijn zo aantrekkelijk en uitzonderlijk kwaliteitsvol; ik denk dat iedereen erdoor verleid zal zijn.”