Geheim, gepland en grootschalig: NAVO houdt volgende week boven ons land jaarlijkse oefeningen in afwerpen van kernwapens

"Dit jaar nemen zo'n 50 tot 60 vliegtuigen deel aan de oefening, dat is veel", zegt een nauwe betrokkene die anoniem wenst te blijven. De NAVO blijft zeer terughoudend om te communiceren over de oefening, deels omdat die onduidelijkheid deel uitmaakt van de afschrikkingspolitiek. 

Voor ons land oefenen F-16-gevechtsvliegtuigen van de luchtmachtbasis in Kleine Brogel mee. Op die basis worden Amerikaanse kernwapens opgeslagen, toonde eerdere verslaggeving van VRT NWS aan. De Belgische piloten trainen onder meer in het afgooien van kernwapens. Ook de technici die de kernwapens moeten vervoeren vanuit de ondergrondse bunkers en moeten klaarhangen onder de toestellen, oefenen mee. Geen luxe aangezien daarbij uiterst strikte veiligheidsvoorschriften en procedures moeten worden nageleefd. Verder wordt geoefend in het bijtanken in de lucht en worden allerlei procedures samen ingeoefend. 

"België behoort tot de kleinere groep van bondgenoten die sinds de jaren 50 actief deelnemen aan de nucleaire afschrikking", zegt professor Alexander Mattelaer (VUB). "Ons land stelt zowel personeel, vliegtuigen als infrastructuur ter beschikking van de nucleaire missie." 

"Daardoor worden niet alleen mogelijke aanvallen op belangrijke militaire doelen op ons nationale grondgebied afgeschrikt (zoals de haven van Antwerpen - een logistiek steunpunt voor de conventionele verdediging), het toont ook dat België zich op het hoogste niveau engageert om de veiligheid van andere Europese bondgenoten te helpen garanderen."

"Ook dit jaar houdt NAVO de al lang geplande afschrikkingsoefening "Steadfast Noon". Het gaat om een routine-oefening", verklaarde NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg op dinsdag.  Elk jaar is een Europees land gastheer van de oefening, al blijft dat bijna altijd onder de radar. Het gastland "ontvangt" de andere NAVO-partners, en neemt zelf ook deel aan de oefening natuurlijk. Zo was ons land zeker "host nation" in 2017. In 2020 vond de jaarlijkse oefening plaats op de Nederlandse vliegbasis Volkel. Dat nieuws werd onder meer bekendgemaakt door de Nederlandse minister van Defensie Henk Kamp in het parlement.  De NAVO en de lidstaten communiceren nauwelijks over de jaarlijkse oefening "Steadfast Noon". "Dat wil niet zeggen dat Rusland niet op de hoogte wordt gebracht van dit soort geplande oefeningen. Integendeel. Door Rusland in te lichten, worden misverstanden vermeden", zegt de betrokkene.

Wat daarbij ook meespeelt, is dat op die manier jaarlijks een duidelijk en controleerbaar signaal aan Rusland wordt gegeven dat de westerse NAVO-afschrikkingsmacht nog steeds paraat is. "Het zou verkeerd zijn als we plots stoppen met afschrikkingsoefeningen vanwege Oekraïne", stelt Stoltenberg. "Onze militaire kracht is de beste manier om escalatie te voorkomen." Hoewel nooit officieel erkend, worden Amerikaanse (tactische) kernwapens op verschillende Europese luchtmachtbasissen gestockeerd: het gaat om Volkel (Nederland), Aviano en Ghedi (Italië), Büchel (Duitsland) en Kleine Brogel in ons land. Die worden door gespecialiseerde Amerikaanse eenheden af en toe onderling verplaatst.  "Daardoor krijgt ons land ook een belangrijke diplomatieke stem in de NAVO High Level Group (die het nucleaire afschrikkingsbeleid vorm geeft) en verzekert het zichzelf van de maximale steun van de VS wanneer onze eigen veiligheid in het gedrang zou komen", aldus Mattelaer.

Kernwapens via vliegtuigen moeten aan militaire planners en politici de mogelijkheid geven om zeer subtiel en stapsgewijs indien nodig te escaleren, of te de-escaleren in een conflict. "De militaire strategie van de NAVO bestaat erin om elke tegenstander - zelfs wanneer deze over kernwapens beschikt - ervan te overtuigen dat een aanval tegen een bondgenoot niet kan lonen." zegt professor Mattelaer.  

"De nucleaire afschrikking van de NAVO is dus defensief: ze ontneemt zelfs een nucleaire kernmacht als Rusland elk mogelijk escalatie-voordeel en zorgt ervoor dat bondgenoten zich niet hoeven te laten intimideren door Russische dreigementen. Deze "nucleaire paraplu" vormt reeds meer dan zeventig jaar het diepste fundament van de nationale veiligheid van alle bondgenoten."

"Afschrikking is een concept uit de jaren 60 gebaseerd op rationele leiders die in rationele omstandigheden beslissingen moeten nemen", zegt Ludo Debrabander van vzw Vrede. "In hoeverre kunnen we vertrouwen op president Vladimir Poetin of zijn voormalige Amerikaanse collega Donald Trump, die beiden een de facto autonome bevoegdheid hebben of hadden om kernwapens in te zetten? In elk geval, bij een nucleaire escalatie behoren militaire basissen met kernwapens, zoals in Kleine-Brogel, tot de eerste potentiële doelwitten. Ze maken ons dus niet veiliger." 

"Een oefening als deze laat de nucleaire afschrikking materieel tot leven komen", werpt Mattelaer tegen. "Het blijft immers niet bij een theoretische belofte van Amerikaanse hulp: er wordt met vliegtuigen en personeel van alle deelnemende landen geoefend voor mogelijke scenario's waarin een nucleaire tegenaanval wordt overwogen. Een NAVO-oefening als deze symboliseert dan ook dat de veiligheid van alle bondgenoten ondeelbaar is."

In tegenstelling tot andere kernwapens (ballistische raketten) kunnen via gerichte en aangekondigde oefeningen of aanwezigheid van gevechtsvliegtuigen wel "signalen" worden gegeven. Het gaat om een subtiel spel waar zowel de NAVO als Moskou duidelijk de waarschuwingssignalen kan lezen. 

Op dit ogenblik loopt er een Amerikaans vernieuwingsprogramma, waarbij de huidige generatie van kernwapens wordt aangepast zodat ze inzetbaar zullen zijn door de F-35A-gevechtstoestellen, de opvolger van de F-16's. Net als Nederland bestelde ons land 34 F-35A's. Die nieuwe kernbommen van het type B61-12 zullen gerichter op hun doel kunnen afgaan. De B61-12 kan ook worden ingesteld op hoe krachtig de explosie moet zijn, tussen 0.3 en 50 kiloton. Ter vergelijking: de bom op Hiroshima, Japan, tijdens de Tweede Wereldoorlog had een kracht van 15 kiloton. Defensie wenste voorlopig niet te reageren op onze vraag voor meer uitleg. 

Ook Rusland gaat heel binnenkort nucleaire oefeningen houden. Dat nieuws is bekend gemaakt in de marge van de NAVO-vergadering van de ministers van Defensie, in Brussel. 

Ook Moskou doet dat soort oefeningen wel vaker, maar nu is dat zorgwekkend omdat president Vladimir Poetin gezinspeeld heeft op het inzetten van kernwapens in Oekraïne. Voor westerse inlichtingendiensten is het niet makkelijk om een onderscheid te maken tussen voorbereidingen van Rusland op nucleaire oefeningen of voor een echte aanval. 

NAVO-topman Jens Stoltenberg zegt dat zijn alliantie beschikt over goede inlichtingen en dat het bij de Russen ook gaat om jaarlijkse oefeningen. Stoltenberg waarschuwt wel dat de inzet van zelfs een zogenaamde kleine kernbom de aard van de oorlog in Oekraïne fundamenteel zou veranderen, en Rusland weet dat dat niet zonder gevolg zal blijven. Wat die reactie van de NAVO zou zijn, wou hij niet zeggen.