Van de comfortzone tot de pijnzone: ontdek met onze gezondheidsthermometer wanneer het echt té koud is in huis

Wetenschappelijk onderzoek over binnentemperaturen is vandaag relevanter dan ooit. Het kan je helpen bij het instellen van je thermostaat ⎯ niet te warm, niet te koud. Het helpt om gezondheidsproblemen te voorkomen, want een te koud huis is ongezond. Het is ook nuttig bij het plannen van je werkdag, want vanaf een bepaalde temperatuur functioneert je brein minder goed.

Niet elke temperatuur heeft echter hetzelfde effect. Je kan een onderscheid maken tussen vier temperatuurzones: de comfortzone, de kantelzone, de bibberzone en de pijnzone.

Bij deze temperatuur voelen we ons het comfortabelst. Wetenschappers spreken daarom over de "thermische comfortzone" . Niet te warm, niet te koud, mooi in het midden.

"Deze temperatuur is ideaal om in te werken", zegt Kirsten Vanderplanken, onderzoeker aan de Antwerp Management School. "Als het warmer of kouder is, dan zie je negatieve effecten. We zijn dan minder geconcentreerd en we maken meer fouten. Het duurt ook langer om een taak af te ronden."

Dat komt omdat koudere temperaturen onaangenaam aanvoelen. Ongemak leidt af... en daardoor vermindert je productiviteit. Waar dat ongemak begint, verschilt echter van persoon tot persoon. Sommige mensen klagen sneller over koude dan anderen. De een verkiest 22 graden, de ander voelt zich beter bij 23 of 24 graden.

"Op groepsniveau is altijd vijf à tien procent ontevreden", zegt de Nederlandse thermofysioloog Boris Kingma (TNO). "Er is nooit één temperatuur waarbij iedereen tevreden is."

Er zijn volgens Kingma ook duidelijke verschillen tussen mannen en vrouwen. "Vrouwen hebben volgens onderzoek  sneller last van de koude dan mannen. Ze verkiezen iets warmere temperaturen."

Dat verschil zie je ook in het dierenrijk . Bij heel wat zoogdieren en vogels verkiest het mannetje koelere plekken met meer schaduw. Vrouwtjes vertoeven vaker op zonnige plekken, waar het warmer is.

De verklaring is complex. Hormonale verschillen spelen zeker een rol, maar het komt ook door de lichaamsbouw en de hoeveelheid spiermassa. 

Bij 18 tot 20 graden voelt het al wat frisser aan. "Dat kan onaangenaam zijn, maar het is doorgaans niet ongezond", zegt Kirsten Vanderplanken. "De meeste mensen kunnen zich goed aanpassen aan deze temperatuur. Er kan wel een invloed zijn op je mentaal welzijn als je de temperatuur toch als ongemakkelijk ervaart."

"Een gezond lichaam kan perfect wennen aan deze milde koude", zegt ook Boris Kingma. "Dat proces heet habituatie . Na drie dagen zal dezelfde koude al wat minder koud aanvoelen. Na vijf dagen moet je niet langer rillen. Na tien dagen is er ook meer doorbloeding in je handen en voeten. Er is wel een belangrijke voorwaarde: dat alleen je huid afkoelt en niet de kern van je lichaam."

Binnentemperaturen van 18 tot 20 graden hebben volgens professor arbeidsgeneeskunde Lode Godderis (KU Leuven) zelfs een verrassend pluspunt. "De koude zorgt voor een lichte stressprikkel. Dat maakt je iets alerter, waardoor je geconcentreerder kan werken."

Toch is het een kwestie van doseren. "Als het niet te lang duurt, dan kan lichte koude je focus aanscherpen," zegt Kirsten Vanderplanken. "Dat effect verdwijnt als je te lang in de kou zit. Dan neemt het ongemak het over en kun je je moeilijker concentreren."

Het is ook opletten voor mensen met hart- en vaatziekten en voor ouderen. "Zij houden het beter een paar graden warmer", zegt Boris Kingma. "De kou verhoogt de bloeddruk en de druk op het hart, en dat kan gevaarlijk zijn."

Uit onderzoek blijkt overigens dat ouderen niet altijd voelen dat het te koud is. Het is alsof hun innerlijke thermometer minder goed werkt, waardoor ze soms te lang in de koude zitten.

"Vijftien tot zeventien graden is prima voor licht werk in huis", zegt Lode Godderis. "Je kunt bijvoorbeeld poetsen, opruimen of wat klusjes doen. Omdat je beweegt, kun je beter tegen de koude. Voor écht zwaar werk mag het zelfs nog kouder zijn."

Als je stilzit, dan voelt vijftien tot zeventien graden wel behoorlijk koud. "Je lichaam moet zich schrap zetten", zegt Boris Kingma. "Het moet in volle verdediging gaan tegen de koude."

Als dat lang duurt, dan is dat slecht voor je gezondheid. De bloeddruk stijgt, waardoor de druk op het hart verhoogt. Koude lucht kan ook de luchtwegen irriteren. Bij mensen met astma kan het zelfs een astma-aanval uitlokken.

Ook de productiviteit daalt sterk. "Bij achttien graden is die al vijftien procent lager", zegt Kirsten Vanderplanken. "Als het nog kouder wordt, dan is er een negatieve invloed op aandacht, werkgeheugen en fijne motoriek."

Toch is er ook goed nieuws. Kortstondige blootstelling aan deze temperaturen is mogelijk wel goed voor je gezondheid, zelfs als je daarbij moet rillen van de koude. Dat blijkt uit onderzoek bij diabetici .

Voorwaarde is wel dat je niet te lang in de kou zit. "Je kunt het vergelijken met sporten", zegt Boris Kingma. "Rennen is gezond, maar na het rennen moet je je lichaam laten rusten. Met koude is het precies zo. Even rillen is prima, maar doe het niet te lang."

Onder de vijftien graden voelt het echt koud aan. Langdurige blootstelling aan dergelijke binnentemperaturen is bovendien erg ongezond. Je hart, je immuunsysteem, je longen: ze komen allemaal onder druk. Dat wreekt zich op lange termijn.

Voor mensen die het financieel moeilijk hebben, komen daar nog andere problemen bij. Ze wonen vaker in tochtige, slecht geïsoleerde huizen, en dat werkt schimmelvorming in de hand. "Te veel vocht en schimmel in huis is erg slecht voor de gezondheid", zegt Boris Kingma.

Experts in het Verenigd Koninkrijk trokken vorige maand aan de alarmbel. Ze waarschuwen voor de desastreuze gevolgen van een te koud huis voor opgroeiende kinderen. De combinatie van koude, tocht en schimmels kan hun longen beschadigen. Dat kan levenslange gevolgen hebben: meer luchtweginfecties, een hoger risico op astma, zelfs verlies van longfunctie.

Wonen in een koud huis heeft ook gevolgen voor de mentale gezondheid . Kinderen die opgroeien in een koud huis hebben een grotere kans om mentale gezondheidsproblemen te ontwikkelen. Ze zijn ook vaker afwezig op school.

Het hoeft overigens niet kouder dan vijftien graden te zijn voor je dit soort negatieve effecten ziet. De ideale binnentemperatuur voor kinderen is minstens achttien graden. Kinderen verdienen figuurlijk, maar ook letterlijk een warm nest.

Daar wringt echter het schoentje. "Als je een warm huis wilt, dan moet je wel je energiefactuur kunnen betalen", zegt Lode Godderis. "Dat lukt niet voor iedereen. Sommige mensen komen deze winter onvermijdelijk voor een dilemma te staan: to heat or to eat...."