Deze Rubens won vorig jaar de Erfgoedchallenge en wordt nu gerestaureerd, stem vanaf nu voor 6 nieuwe projecten

Veel van ons erfgoed is in slechte staat en is dringend toe aan restauratie. Om het stuk per stuk aan te pakken én om het brede publiek erbij te betrekken is er de Erfgoedchallenge. Welk restauratieproject krijgt extra ondersteuning? Keuze uit zes erfgoedparels, verspreid over heel België. Stemmen kan hier tot eind november . We stellen de zes projecten verder in dit artikel voor.

Vorig jaar won de grafkapel van schilder Peter Paul Rubens in de Sint-Jacobskerk van Antwerpen. Het prachtige Rubensschilderij “Madonna met Kind, omringd door Heiligen” is intussen in Brussel aangekomen voor restauratie.

Bekijk hier hoe het zorgvuldig werd weggehaald (en een kopie in de plaats is gehangen):

In september is de Rubens in alle stilte uit de grafkapel getild. Dat was een lastige klus, want het was niet bekend hoe het was bevestigd. Het schilderij van zo’n twee op twee meter bleek amper een halve centimeter dik en moest zeer voorzichtig worden behandeld. “Het houten paneel is extreem dun,” zegt Karen Bonne, een van de restaurateurs van de Rubens, verbonden aan het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK). “We hadden anderhalve centimeter dikte verwacht. Het is dus heel fragiel.” Ook verrassend was dat er een zware metalen structuur rond het schilderij was gebouwd.

Bij het KIK in het Jubelpark in Brussel moest de Madonna eerst in quarantaine om te wennen aan het nieuwe klimaat. “Hout werkt, zoals een deur in de winter ook begint te slepen.” Nu zijn de eerste metingen en foto-opnames bezig. Het oog van een grote machine glijdt langzaam over de Rubens: er is röntgenanalyse aan de gang. 

Het is de bedoeling om een zo goed mogelijk beeld te krijgen van de toestand van het schilderij, hoe het is gemaakt en welke latere interventies en restauraties er zijn gebeurd. “Een puzzel,” zegt Karen Bonne, "waardoor we ook meer leren over hoe Rubens werkte.” 

"We kunnen nu al zien dat Rubens gebruik maakte van heldere kleuren, groen en blauw. Die zijn somber geworden en zitten onder meerdere lagen vernis, want er zijn zeker vier restauraties gebeurd. De reiniging gebeurt gelijkmatig." Zijn er verrassingen te verwachten? "We hopen altijd dat we een aantal zaken beter inzien, dat we dingen vinden die nu niet meer zichtbaar zijn, of die fout begrepen zijn. Ook kunsthistorici zijn nieuwsgierig," zegt Karen Bonne van het KIK.

Hoe bijzonder is het om een schilderij van de grote Peter Paul Rubens te mogen restaureren? "We zijn geprivilegieerd. We zitten op de eerste rij met onze neus en onze ogen op het werk. Onze ogen zijn getraind om te begrijpen waar we naar kijken. Maar  naast alle techniek is er natuurlijk ook het besef hoe geniaal dit geschilderd is. Enkel een grootmeester kan dit weergeven, met bijna niets van verf, met één toets. Het is heel snel geschilderd. Je ziet de twinkeling in de ogen van het kindje Jezus, de waterige ogen van de oude heilige Hieronymus. Aartsmoeilijk om zoiets te schilderen."

De Madonna is altijd in het atelier van Rubens gebleven. Hij had het zelf bestemd voor zijn eigen grafkapel. "Het is belangrijk om dit schilderij bewaren voor de volgende generaties", concludeert restauratrice Karen Bonne. De restauratie van de Rubens is mogelijk gemaakt dankzij een gift van mecenassen Bernard, Gonda en Emily Vergnes en dankzij crowdfunding. Afgelopen zomer vonden er yogalessen plaats in de Sint-Jacobskerk; de opbrengst ging naar de Rubensrestauratie.  

Nu is er een nieuwe editie van de Erfgoedchallenge met opnieuw zes erfgoedobjecten die dringend toe zijn aan restauratie. Hoe werkt die challenge? Eerst kunnen restauratieprojecten zich kandidaat stellen; een jury kiest er zes uit. Vanaf vandaag kan het publiek stemmen . Het project met de meeste stemmen wint de publieksprijs; een commissie van "bekende Belgen" deelt de hoofdprijs uit. Wie heeft gestemd op de winnaar, maakt bovendien kans op een "eeuwenlang toegangsticket". Gedurende 100 jaar kunnen jij, je kinderen of kleinkinderen de winnende erfgoedparel dan gratis bezoeken. 

Aan de Erfgoedchallenge is geen bom geld verbonden; de winnaar moet nog altijd zelf op zoek naar fondsen, via crowdfunding of sponsoring, zoals bij de Rubenskapel vorig jaar. Maar het KIK biedt daarbij volop ondersteuning. "Erfgoed dichter bij de mensen brengen." Dat is de bedoeling van de challenge, zegt Hilde De Clercq, algemeen directeur a.i. van het KIK. "Erfgoed is overal. Erfgoed is van iedereen en voor iedereen."

Dit zijn de zes kandidaten van de Erfgoedchallenge 2022:

James Ensor was niet alleen een bijzonder originele schilder, maar hij zette ook een ballet op poten. "La Gamme d'Amour" werd in 1913 voor het eerst opgevoerd in Oostende. James Ensor had de muziek gecomponeerd en de decors en kostuums ontworpen. Zes jurken, broeken, rokken en blouses zijn bewaard gebleven in Mu.ZEE in Oostende. Vorig jaar grepen de Ensorkostuums net naast de Erfgoedchallenge; nu doen ze een nieuwe poging, met het oog op het Ensorjaar 2024. De fragiele kostuums zijn gemaakt van katoen, dat Ensor met waterverf beschilderde.  

De Franse schrijver Victor Hugo was na een bezoek aan de Sint-Michiels- en Sint-Goedelekathedraal zo onder de indruk van deze preekstoel, dat hij er een hele brief aan zijn vrouw aan wijdde: "Dit hele dichtwerk is gesneden en gebeiteld op de sterkste, tederste en meest spirituele manier." De zeven meter hoge preekstoel beeldt de hele schepping af en is eind 17e eeuw gecreëerd door Hendrik Frans Verbrugghen. Hij stond eerst een eeuw in de jezuïetenkerk van Leuven en kwam daarna naar Brussel. Bij restauratie is het de bedoeling om de oorspronkelijke lichtere kleur weer boven te halen.

De Sint-Gertrudiskerk in het Oost-Vlaamse Wetteren bezit een heel merkwaardige erfgoedcollectie: 138 poppen gekleed in habijten van kloosterzusters. Het verhaal erachter?   In de jaren 70 stuurde textielondernemer Firmin De Waele van de Koninklijke Korsetfabriek DéWé International een pop naar allerlei kloosterordes, met de vraag om die in de eigen religieuze kledij te kleden en terug te sturen. Het resultaat van die vrouwelijke handenarbeid is een collectie met historische en immateriële waarde, die wel gereinigd moet worden. 

Aan het kanaal in Brussel staat het imposante "Monument voor de Arbeid" van de grote beeldhouwer Constantin Meunier, met beelden van werkmensen in steen en brons. De gipsen modellen daarvoor zijn te vinden in het Constantin Meunier-museum in Elsene. De gipsen zijn niet zomaar minderwaardige kopieën, maar maken integraal deel uit van het maakproces. Maar ze zijn heel breekbaar en de ijzeren structuur binnenin kan gaan roesten. Er is meer onderzoek en restauratie nodig om ze te bewaren.

Ze ziet er zelf niet gezond uit, de "Onze-Lieve-Vrouw-van-de-Zieken" boven de poort van de kathedraal van Doornik. Het beeld is heel geliefd. Al sinds de 14e eeuw trekt het bezoekers en pelgrims aan. Een 19e-eeuwse kopie wordt elk jaar door de straten gedragen. Die processie van Doornik is erkend als immaterieel erfgoed. Niet enkel het stenen beeld moet dringend wordt gerestaureerd, maar ook een middenpijler.

Een merkwaardig en enorm groot schilderij uit de Sint-Beggakerk in Andenne, in de provincie Namen. "De kindermoord te Bethlehem" werd wellicht rond 1615 geschilderd door Louis Finson, een kunstenaar uit Brugge die lange tijd in Italië verbleef als directe navolger van Caravaggio, wiens invloed te merken is in dit sprekende schilderij. Dat ook dringend opgeknapt moet worden.