Waarover gaan die begrotingsonderhandelingen en waarom gaan ze altijd de nacht in? "Acht mensen zijn op dit moment aan het schaken" 

De beleidsverklaring van premier Alexander De Croo (Open VLD) is een jaarlijkse afspraak in oktober waarbij de eerste minister het uitgetekende beleid van zijn regering uit de doeken doet. De voorbije nacht werd daar nog druk over vergaderd om een akkoord te bereiken, en ook nu is het nog wachten op witte rook. Op tafel liggen verschillende thema's, onder meer besparingen en een extra belasting op de grote winsten van energiebedrijven. Dat maakt ook allemaal deel uit van de begroting.

Een begroting is een lijst van alle inkomsten en uitgaven die de federale regering verwacht voor het komende jaar. Alle regeringen van ons land maken een aparte begroting. De Vlaamse regering heeft die bijvoorbeeld eind september voorgesteld in de bekende "Septemberverklaring." Vanuit Europa maakt dat regionaal onderscheid niet uit. Zij kijken naar alle begrotingen samen om te zien of die voldoet aan de Europese normen.

Ons land heeft drie belangrijke inkomstenbronnen. Ten eerste zijn er directe belastingen. Dat is het grootste deel, daaronder valt bijvoorbeeld de personenbelasting die iedereen elk jaar moet betalen. Ten tweede zijn er de indirecte belastingen. Dat gaat dan om bijvoorbeeld accijnzen of de BTW die we betalen op producten die we kopen. Een derde bron van inkomsten zijn de sociale bijdragen die werknemers en werkgevers betalen op het loon.

Onze regering heeft vooral twee belangrijke uitgavenposten. Ten eerste de pensioenen, daar ging vorig jaar 19,4 procent (54 miljard euro) van het budget naartoe. Daarnaast is de gezondheidszorg de tweede grootste kost met in 2021 een bedrag van 46 miljard euro of 16,6 procent van het budget.

De overheid probeert de uitgaven en inkomsten zoveel mogelijk gelijk te stellen. Als de regering meer uitgeeft, dan ze ontvangt, dan ontstaat er een begrotingstekort. Vorig jaar gaven alle regeringen in ons land samen 277,9 miljard euro uit en ontvingen ze 250 miljard euro. Er was dus een tekort van 27,9 miljard euro. Volgens de meest recente prognoses van het Federaal Planbureau zal dat tekort volgend jaar nog groter zijn, namelijk 31,5 miljard euro.

De federale regering moet dus onderhandelen over het beleid én dus ook over die begroting van 2023. Die onderhandelingen duren vaak lang tot in de vroege (of late) uurtjes. Hoeveel gaan ze uitgeven? En aan wat? Waar kunnen ze besparen? Het is meestal een politiek steekspel met elke persoon aan tafel die zijn of haar partijpunten naar voren schuift. In de Vlaamse regering liepen die onderhandelingen allesbehalve vlot en werd de beleidsverklaring van Vlaams minister-president Jan Jambon zelfs uitzonderlijk uitgesteld.

Samen met zijn vicepremiers moet De Croo nu een compromis kunnen vormen. "Dat is een echte uitputtingsslag", weet voormalig VRT-journalist Marc Van de Looverbosch. Hij was jarenlang Wetstraatjournalist en volgde veel van dit soort nachtelijke onderhandelingen. Die slag wordt in eerste instantie uitgevochten door zeven vicepremiers, vanuit elke partij één, met aan het hoofd de premier. "Het kan ook dat er een minister van een bepaald domein mee aan tafel schuift." Daarnaast zijn er ook zogenoemde "sherpa's". "Dat zijn raadsleden die technische zaken meteen uitzoeken of uitrekenen, bijvoorbeeld bij het zoeken naar een nieuwe belasting."

Daarnaast worden er volgens Van de Looverbosch ook heel wat bilaterales gehouden. "De premier gaat dan in onderling overleg met een vicepremier om zo de contouren te bekijken en te zien hoe een compromis kan gevormd worden." De kern zit dus niet de hele avond onafgebroken bij elkaar. 

De onderhandelingen lopen vaak ook uit tot midden in de nacht. "Dat is een slechte gewoonte", vertelt Van de Looverbosch. "Overdag moeten ze vaak hun andere taken uitvoeren, waardoor ze pas later beginnen. Het is een echte uitputtingsslag. In een ver verleden stond er een fles sterke drank op tafel en was het zaak om elkaar onder tafel te drinken, dat is nu wel verdwenen, maar het principe blijft hetzelfde. Naarmate de avond vordert, tikt de tijd verder en wordt de druk groter. Soms is er een impasse en verlaat iemand de onderhandelingstafel."

Zo'n nacht onderhandelen op een lege maag, dat is niet eenvoudig. Er wordt dan ook gegeten, maar ook daar zit soms een strategie achter. "De liberalen pakken graag uit met uitgebreide diners. Anderen, dat werd gezegd, zoals de CD&V waren wat gieriger. Dat waren natte sandwiches of kleffe pizza's. Het schept ook een zekere sfeer", zegt Van de Looverbosch. "Samen lekker eten kan helpen om een compromis te bereiken, om het te verteren. Een andere tactiek is elkaar uithongeren om opnieuw te zien wie het langste volhoudt."

Uiteindelijk hoopt de premier dan toch een compromis te kunnen sluiten. Wanneer dat moment precies zal vallen, dat is gissen. "Ik heb mij laten vertellen dat het van de persoonlijkheden afhangt. Het is een echt schaakspel, je weet nooit vooraf wie welke pion zet", weet Van de Looverbosch. "En in dit geval zijn er acht mensen aan het schaken."

Hoe hard de onderhandelingen ook zijn, volgens Van de Looverbosch wordt er wel eens gescholden en getierd, bij de uiteenzetting van de beleidsplannen door de premier om 14 uur is daar vaak niets van te merken. "Dat is een deel van het theater", zegt Van de Looverbosch. "Je moet een pokerface opzetten en glimlachen, ook al doet dat veel pijn."