Is de stoel van Vladimir Poetin aan het wankelen door de oorlog in Oekraïne?

Toen Rusland in maart 2014 de Krim annexeerde, veroorzaakte dat een algemene vreugde in Rusland omdat de meeste Russen vonden dat het Oekraïense schiereiland thuishoorde bij Rusland. Zelfs oppositieleider Navalny kon het niet over zijn lippen krijgen te zeggen dat hij de Krim zou teruggeven aan Oekraïne. Het feestgedruis bleef nu uit. De annexatie van de vier in Oekraïne bezette gebieden, laat de meeste Russen koud. Het Kremlin probeerde de indruk van een feest te geven door mensen te verzamelen op het Rode Plein onder de slogan "Voor altijd samen" maar veel animo was er niet. Een flink deel van de aanwezigen was daar omdat ze betaald werden om met Russische vlaggetjes te zwaaien. En op de koop toe verloor Rusland de dag daarna de logistieke draaischijf Liman, in de net geannexeerde Donetsk-provincie.

De afgelopen dagen stortte ook nog het Russische front ten noordoosten van Cherson in elkaar en konden de Oekraïners zo'n 30 kilometer langs de Dnjepr oprukken. Het was geen overrompeling zoals ten oosten van Charkov midden september, eerder een Russische terugtrekking om Cherson beter te kunnen verdedigen, maar het toonde aan dat Rusland zwaar in het defensief zat terwijl men in Oekraïne de vooruitgang soms nauwelijks kon bijhouden.

De tweetrapsraket die Poetin op 21 september afvuurde, annexatie en gedeeltelijke mobilisering, heeft de dynamiek op het terrein niet kunnen veranderen. Integendeel, de Russische problemen zijn er alleen nog groter door geworden en leiden ook tot veel interne onrust.

Het Russische leger heeft de afgelopen zeven maanden getoond dat het helemaal niet klaar is om een oorlog te voeren. Het was op papier veel sterker dan in realiteit. De problemen waarmee het leger kampt, zijn daarenboven moeilijk op te lossen op korte termijn.

Zo is de wijze van commandovoeren nog altijd top-down, van hoofdkwartier naar militair op het terrein. Het Oekraïense leger werkt zoals westerse legers met mission command, waarbij bevelhebbers van kleine eenheden op het terrein zelf beslissen hoe ze opportuniteiten maximaal kunnen uitbuiten. Dat vereist goed geïnformeerde militairen die perfect weten wat de missie is. Ook daar liep het mis bij het Russische leger: sommige krijgsgevangen genomen soldaten wisten zelfs niet dat ze in Oekraïne waren beland.

Maar wat vooral de laatste dagen opvalt, is het grote gebrek aan logistieke ondersteuning van de Russische militairen op het terrein, ook de soldaten die aan het front zitten. Velen worden aan hun lot overgelaten. Ze moeten zelf maar zien aan eten en logies te geraken. De kritische Russische site Insider.ru toonde een foto waarop duidelijk is te zien dat de medische kit van een Russische soldaat bijzonder rudimentair is in vergelijking met die van een Oekraïense soldaat.

En dan mogen ze nog blij zijn dat ze een medische kit hebben. Een Russisch medisch officier waarschuwde in een viraal gegane video nieuw gemobiliseerde rekruten dat ze beter tampons gingen kopen om het bloeden te stelpen. Volgens een parlementslid van Kremlinpartij Verenigd Rusland was het een fake video en zullen alle rekruten voldoende uitrusting krijgen, maar er zijn te veel gevallen opgedoken van Russische rekruten die aan hun lot worden overgelaten om daar veel geloof aan te hechten.

Soldaten aan het front worden ook nauwelijks afgelost. Verschillende Russische militaire bloggers, die samen optrekken met de Russische strijdkrachten, luidden afgelopen dagen de alarmbel. Volgens hen zijn de militairen moe na maanden van strijd. Ze worden niet vervangen omdat er gewoon niet genoeg manschappen zijn, schreef de bekende oorlogscorrespondent Aleksandr Kots. 

De gedeeltelijke mobilisatie in Rusland moet aan dat tekort aan manschappen een einde maken. Maar op korte termijn is dat geen oplossing. Rusland kan zijn problemen niet oplossen door er meer mankracht tegenaan te gooien. Zo hadden ze een groot overwicht rond Kiev in het begin van de oorlog, maar toch konden de Oekraïners hen tegenhouden en moesten de Russen zich uiteindelijk terugtrekken. Daarbij komt dat die rekruten maanden getraind moeten worden voor ze ingezet kunnen worden zonder te fungeren als kanonnenvlees. 

Op korte termijn dreigen de logistieke problemen van het Russische leger alleen nog groter te worden. Dat kon al niet zorgen voor het onderhoud van soldaten aan het front, en moet nu ineens 200 à 300.000 militairen extra gaan onderhouden en opleiden. 

Die gedeeltelijke mobilisering heeft ook het stilzwijgende akkoord tussen het Kremlin en de bevolking verbroken: Poetin mocht zijn gevecht met de Oekraïense "nazi’s" aangaan op voorwaarde dat het de gewone Russen niet zou treffen. Zolang professionele soldaten en vrijwilligers werden ingezet, konden de Russen min of meer hun gewone leven leiden. Maar met de mobilisering komt de oorlog in Oekraïne nu niet meer alleen in veel huiskamers via de televisie. Plots lijkt iedere man, en in sommige gevallen zelfs vrouwen, vogelvrij verklaard. Een paar honderdduizenden hebben met de voeten gestemd en zijn gevlucht. Meestal gaat het om hoogopgeleide jonge mannen die Rusland in de toekomst meer dan nodig heeft.

Het Kremlin had wel enkele criteria vooropgesteld, maar al snel werd duidelijk dat de regionale militaire commissarissen in de eerste plaats keken naar het aantal rekruten dat ze moesten opleveren. Oudere mannen, mensen met ziekteaandoeningen, vaders met vier kinderen en meer, studenten, enz…. Ze bleken niet beschermd tegen de rekruteringsijver ook al waren ze officieel uitgesloten van de mobilisering.

Mannen met ervaring zaten intussen te wachten en kregen geen bericht. Een Russische kennis van mij had contact met een 44-jarige ex-Spetsnaz (Special Forces) in Dagestan met veel oorlogservaring, onder meer in Tsjetsjenië. Hij was gepakt en gezakt om te vertrekken, maar zit nog altijd thuis. Kwaliteit lijkt minder belangrijk dan de kwantiteit. Zelfs enkele mensen die waren gearresteerd omdat ze betoogden tegen de mobilisering, kregen op het politiekantoor het bevel zich aan te melden. Zij zullen supergemotiveerd zijn om aan het front te gaan strijden…

In gebieden in Rusland waar veel werd gemobiliseerd, en dat zijn vooral de armere gebieden, werd ook gedemonstreerd tegen de mobilisatie-ijver. Vaak ging het ook om gebieden waar vooral etnische minderheden wonen zoals Boerjatië en Dagestan. Zij werden de voorbije maanden al onevenredig zwaar getroffen door de oorlog in Oekraïne omdat het vaak hun mannen waren die sneuvelden in Oekraïne. In die gebieden met een laag gemiddeld maandloon, is het militaire salaris immers een methode om aan de armoede te ontsnappen. In Oekraïne is nog geen enkele Moskoviet gesneuveld omdat daar de salarissen aanzienlijk hoger liggen en militaire dienst dus geen aantrekkelijke optie is.

Voorlopig blijft de steun nog groot voor de militaire operatie in Oekraïne bij de Russen. Het nog redelijk onafhankelijke peilingsinstituut Levada tekende in september een steun op van 72 procent onder de bevolking, wel een daling van 4 procent tegenover augustus. Maar meer verontrustend voor het Kremlin is de snelle stijging van de mensen die zeggen "zeer verontrust" te zijn over de situatie: van 37 procent in augustus naar 56 procent in september. En plots zien we ook een serieuze knik in de populariteit van Poetin, van 83 procent in augustus naar 77 procent in september.

Door de catastrofale ontwikkelingen in Oekraïne is ook de zeepbel van eendrachtigheid in de hogere politieke kringen in Rusland uiteengespat. Plots begint iedereen kritiek te geven op iedereen. Vooral het militaire establishment ligt onder vuur. De kolerieke leider van Tsjetsjenië, Ramzan Kadyrov, veegde de vloer aan met de generaals en drong zelfs aan om kernwapens in te zetten, waarop het Kremlin reageerde dat emoties vermeden moesten worden in moeilijke tijden. Maar Kadyrov mocht even daarna wel aankondigen dat hij kolonel-generaal (driesterrengeneraal) was geworden in het Russische leger, de op twee na hoogste positie.

De voorzitter van de defensiecommissie in het parlement, oud-kolonel-generaal Kartapalov, riep bij tv-presentator Solovjov, een ultra-patriot, het leger op te stoppen met liegen. Solovjov voegde eraan toe dat bepaalde leden van de legertop verdienen om voor een executiepeloton te verschijnen. Een van de door Rusland geïnstalleerde leiders van het bezette gebied in Cherson, Kirill Stremooesov, maakte het nog concreter: hij vond dat de Russische minister van Defensie Sjojgoe beter zelfmoord zou plegen zoals een officier van stand dat hoort te doen als je verantwoordelijk bent voor zoveel nederlagen.

President Poetin blijft voorlopig buiten schot. In Rusland is het een oude gewoonte om bij problemen de aandacht te trekken van de tsaar in de hoop dat die de knoop ontwart, als een soort scheidsrechter. Poetin heeft in het verleden altijd de balans proberen in stand te houden tussen de verschillende fracties in het Kremlin. Nu hij zich zelf ver heeft geëngageerd in de oorlog in Oekraïne door te kiezen voor een escalatie kan hij die rol moeilijker spelen. 

Hij heeft alvast de 'onderhandelaars' opzij geschoven want hij heeft een terugkeer naar de onderhandelingstafel hiermee de facto uitgesloten. Hij lijkt gekozen te hebben voor de 'hardliners', de fractie die meer oorlog wil. Die hardliners zien hun kans nu schoon om hun positie zo veel mogelijk te verstevigen en leveren harde kritiek op de aanpak van Defensie. Naast Kadyrov laat ook Jevgeni Prigozjin zich kritisch horen, de leider van Wagner. Met ongeveer 6.000 huurlingen in Oekraïne, vaak in de frontlijn, is Wagner en dus ook Prigozjin belangrijk. Ook Kadyrov heeft overigens een privémilitie, de Kadyrovtsi, die onder meer ingezet zijn in de strijd om Marioepol. 

We zien nu een alsmaar nerveuzere politieke elite die begrijpt dat de huidige situatie niet lang kan blijven voortduren. Poetin heeft niet veel opties meer om de situatie snel bij te sturen. Het ontslag van minister van Defensie Sjojgoe kan voor een deel de druk van de ketel halen, door hem de schuld te geven voor alle problemen. Maar naast het feit dat Sjojgoe en Poetin al lange tijd uitzonderlijk close zijn en Poetin zijn vrienden altijd heeft beschermd, zou hijzelf na het ontslag van Sjojgoe volop in het vizier komen. Nu al zijn er berichten dat Poetin zich bezighoudt met micromanagement van de oorlog in Oekraïne. Een ontslag van Sjojgoe zou ook ontevredenheid kunnen veroorzaken bij de top van Defensie terwijl Poetin die groep niet van zich mag vervreemden, want zij zitten nog altijd aan de knoppen van de operatie in Oekraïne.

Poetin kan proberen de controle op te voeren op de samenleving door bijvoorbeeld een staat van beleg in te voeren. Zo zou hij de kritische stemmen van de hardliners kunnen uitschakelen, maar de ordediensten die hij daarvoor nodig heeft, zoals de Nationale Garde (Rosgvardija), zijn ook voor een deel ingezet in Oekraïne. In Moskou was er alvast veel te doen over de ruwe arrestatie van Aleksej Slobodenjoek, hoofd media van Wagner, door een elite-eenheid van Rosgvardija die zeer loyaal is aan Poetin. Het werd gezien als een signaal dat ook de speelruimte voor de hardliners niet onbeperkt is. 

De hoop van Poetin lijkt nu vooral gericht op een bevriezing van de gevechten door de winter. Dat zou hem tijd geven om de grote verliezen aan mankracht en materieel aan te vullen, om na de winter de frontlijn grotendeels blijvend te bevriezen en hier en daar, vooral in de provincie Donetsk, nog te proberen vooruitgang te boeken. Maar de winter begint zich pas te laten voelen in november, en in het zuidelijker gelegen Cherson is dat eerder december. Overigens verhinderen winteromstandigheden niet dat er gevochten wordt. Voor de Russische inval van 24 februari zeiden veel militaire analisten zelfs dat Poetin zich moest haasten omdat hij anders niet meer zou kunnen profiteren van de bevroren ondergrond in Oekraïne.

Zijn andere hoop is gericht op onrust in Europa vanwege de hoge energieprijzen. Het Kremlin gaat ervan uit dat Europeanen zo verslaafd zijn aan hun luxeleventje, dat ze niet bereid zijn opofferingen te brengen voor mensen die in een voor hun gevoel ver land leven, ook al is Oekraïne een buurland van de EU. De volkswoede zou dan de Europese eenheid onderuit moeten halen.

Intussen kan Rusland proberen die onrust nog aan te wakkeren met hybride acties, zoals het verspreiden van desinformatie via sociale media en door geheime aanslagen op kritieke infrastructuur die de Europese economieën nog meer in de problemen brengen. We weten nog altijd niet wie er achter de sabotage van de Nord Stream-pijpleidingen zat, en zullen het vermoedelijk nooit weten, maar die aanslag past perfect in dat plaatje. Het heeft bij de Europese bevolking geleid tot een nog grotere bezorgdheid over onze kwetsbaarheid.

Ook de retoriek van Poetin waarin hij verwijst naar de macht van Rusland door zijn vele kernwapens, lijkt daarin te passen, eerder dan dat het een reëel dreigement is om die kernwapens ook echt in te zetten. Voorlopig zijn er geen voorbereidingen daarvoor te zien. Die kernwapens zijn momenteel niet op het terrein, ook niet de kleinere tactische kernwapens. Ze worden bewaakt door speciale eenheden. Transporten van die eenheden zullen niet onopgemerkt voorbijgaan. Deze week was er een trein gespot met voertuigen van het 12e Algemeen Directoraat van het Russische ministerie van Defensie dat instaat voor de nucleaire munitie. De meeste analisten, ook in de VS, concludeerden dat het (nog?) niet ging om een transport van kernwapens naar de frontlijn, eerder een oefening, maar dat de voertuigen werden gespot geeft aan dat het moeilijk is die transporten geheim te houden.

De dreiging met kernwapens moet de Europeanen in de eerste plaats nog meer doen twijfelen over de steun aan Oekraïne. Het Kremlin weet dat de nucleaire fobie in Europa groot is, veel groter dan in Rusland. Alles wat met radioactiviteit te maken heeft, leidt in Europa tot grote angstreacties bij de bevolking.

Poetin beseft vermoedelijk nog altijd dat hij bij de inzet van kernwapens niets te winnen heeft, dat de kans dat Rusland zoiets overleeft klein is. Hij is geen kamikazepiloot. De hele inval in Oekraïne ging zelfs voor een deel over zijn plaats in de geschiedenisboeken, zijn erfenis: de grote Russische leider die definitief een einde had gemaakt aan de westerse hegemonie. Rusland zou met een gebruik van kernwapens bijna zeker in een rechtstreeks conflict komen met het Westen en dat heeft Poetin sinds 24 februari net willen vermijden. Het land zou niet alleen het risico lopen op totale vernietiging, maar zou ook alle steun verliezen in de wereld. Het bezit van kernwapens is al een gevoelige kwestie, de inzet van die wapens is dat nog veel meer. 

Wat ons niet mag doen vergeten dat we door die Russische dreigingen in een gevaarlijke situatie zijn beland, misschien wel de gevaarlijkste sinds de Cubacrisis in 1962, toen een kernoorlog op het nippertje werd vermeden. De zenuwen staan uitermate gespannen, zowel in Rusland als in het Westen, en het minste foutief te interpreteren gebaar, kan een ongewenste cascade in gang zetten. Voor dergelijke situaties hebben we ook geen vaststaande communicatiekanalen meer, zoals die in de Koude Oorlog bestonden om misverstanden te vermijden. 

Poetin staat nu voor de grootste uitdaging van zijn bijna 23-jarige presidentschap. De straatprotesten van 2012 van de liberale oppositie waren ook een zware uitdaging, maar die kon hij redelijk eenvoudig onderdrukken door de loyaliteit van de veiligheidsdiensten, die de liberale oppositie niet had kunnen overtuigen de banden met het Kremlin door te snijden. Of hij nu nog op die veiligheidsdiensten kan rekenen, is twijfelachtiger. De kritiek van militaire bloggers, van hardliners zoals Kadyrov en Prigozjin, dringt bij die kringen veel sneller door dan wat de liberale oppositie zegt.

Voorlopig wordt er nog niet actief aan de poten van zijn presidentiële stoel gezaagd. De nerveuze politieke elite wil vermoedelijk de winter afwachten om te zien of die soelaas biedt. Maar als er geen uitzicht komt op een verbetering van de situatie waarin Rusland zich nu bevindt, zal de elite voor moeilijke keuzes staan: gaan ze samen ten onder met de leider, in het ergste geval in een nucleaire apocalyps of proberen ze die leider opzij te schuiven met een groot risico voor hun eigen positie en zelfs leven? 

Mocht het tweede scenario zich voordoen, is het overigens best mogelijk dat we van de regen in de drop komen. Voor eventuele opvolgers van Poetin wordt er momenteel vooral naar de omgeving van de hardliners gekeken en die zullen niet meteen bereid zijn om vredesonderhandelingen op te starten. Het kan natuurlijk ook nog altijd dat de hardliners na een tijd hun krediet verspelen omdat hun recepten niet blijken te werken, en dat de stemmen van de meer gematigden, zoals de Moskouse burgemeester Sobjanin, weer luider zullen klinken.

Op dit moment wijzen alle tekenen evenwel in de richting van een verderzetting van de oorlog, met alle gevaren van dien. Ook Oekraïne, dat in een overwinningsroes zit, wil geen onderhandelingen beginnen en denkt dat het een einde kan maken aan de oorlog door Rusland een zware nederlaag toe te dienen. President Zelenski heeft zelfs in een wet laten vastleggen dat vredesonderhandelingen met de huidige Russische president onmogelijk zijn. Gelukkig gebeuren in de meeste oorlogen vaak onvoorspelbare zaken waardoor er plots toch uitzicht op een vreedzame oplossing komt. Het is niet veel, maar veel meer dan dit sprankeltje hoop hebben we op dit moment niet.