Het pond in vrije val, paniek bij de banken en een stamelende premier: wat is er aan de hand in het Verenigd Koninkrijk?

Op vrijdagochtend stelde de Britse nationale bank trots de eerste munten voor met daarop de beeltenis van koning Charles III. Die komen binnen enkele weken al in omloop en zullen op termijn de munten met koningin Elizabeth II vervangen. Verzamelaars kunnen nu al een bijzondere munt van 5 pond bestellen met de nieuwe koning erop. Ironisch genoeg stond het pond op dat moment 10 procent lager dan een week eerder, toen alleen nog maar munten met de beeltenis van zijn moeder in omloop waren. 

Directe aanleiding voor de spectaculaire daling was de 'minibegroting' van minister van financiën Kwasi Kwarteng - al jarenlang een trouwe bondgenoot van Liz Truss - met als belangrijkste onderdeel een forse belastingverlaging ter waarde van 45 miljard pond (ruim 50 miljard euro), een verlaging die voor alle duidelijkheid vooral de allerrijkste Britten ten goede zal komen, door de afschaffing van de hoogste belastingschaal. 

Het voorstel veroorzaakte meteen paniek op de financiële markten. De Britse staatskas is zo goed als leeg nadat de regering tijdens de coronapandemie al miljarden extra steunmaatregelen heeft moeten uittrekken voor bedrijven. Om de belastingverlaging te bekostigen, moet de regering opnieuw gaan lenen. Het gevolg is dat het pond kelderde naar een historisch dieptepunt. De Bank of England kon de val voorlopig stoppen door staatsobligaties aan te kopen ter waarde van 65 miljard pond (bijna 74 miljard euro). Zelfs het gezaghebbende Internationaal Monetair Fonds noemde de plannen gevaarlijk en dringt aan op een herziening.  

Een poging van premier Truss om het voorstel te verdedigen op enkele lokale BBC-radiostations ging de mist in (zie audiocompilatie in tweet hieronder). "Waar was u de afgelopen dagen", vroeg de presentatrice van Radio Leeds haar op de vrouw af. Truss ontweek de vraag en mompelde iets over steun voor gezinnen om de hoge energieprijzen te helpen betalen. Die hoge prijzen zijn de schuld van de Russische president Vladimir Poetin, zei ze vervolgens. 

"Dus de interventie van de Bank of England om het pond te redden is de schuld van Poetin?", concludeerde de presentator van Radio Bristol. "Nee", zei Truss, "maar de belastingverlaging is nodig om de economie een boost te geven". "Denkt u dat meer lenen en de hypotheekrentes de hoogte injagen de mensen gaat helpen?", klonk het op Radio Stoke. Truss liet op alle zenders secondelange stiltes vallen, stamelde en gaf antwoorden op vragen die niet gesteld waren. 

Voor wie de toespraken van Truss heeft gevolgd in de weken voor haar aantreden zijn de eerste beleidsdaden van haar regering geen verrassing. "Als we meer welvaart willen creëren, moeten we zorgen dat de taart groter wordt en dat we de slabakkende economie doen groeien", zei ze meermaals tegen haar eigen achterban. "De beste manier om dat te bereiken is een forse belastingverlaging, zodat geld vrijkomt om in de economie te investeren." Truss verbergt niet dat ze de premier wil zijn van "mensen die hard werken en vooruit willen in het leven" in een land "van onbeperkte mogelijkheden." Dat Truss die campagnebeloftes nu ook wil uitvoeren, is voor veel Britten een koude douche.

Haar radicale hervormingsplannen komen bovendien op een moment waarop een groot deel van de bevolking in het Verenigd Koninkrijk al op zijn tandvlees zit. Volgens hulporganisaties zullen 2 op de 3 gezinnen deze winter moeite hebben om hun energierekeningen te betalen. Ook een plafond op de maximumprijs dat deze maand is ingevoerd, zal daar weinig aan veranderen. In heel het land worden "warme ruimtes" geopend voor Britten die hun huis niet meer kunnen verwarmen. Het gaat om kerken, gemeenschapscentra en sportclubs. 

Intussen worden de rijen aan de voedselbanken steeds langer. Een meerderheid van de voedselbanken vreest dat ze de toevloed deze winter niet zal aankunnen en zegt dat ze de rantsoenen zal moeten verkleinen. Niet alleen zijn er veel meer gegadigden, ook het aantal Britten dat voedsel kan wegschenken wordt steeds kleiner. 1 op de 5 scholen in het Verenigd Koninkrijk heeft inmiddels zelf een voedselbank opgestart om ervoor te zorgen dat hun leerlingen genoeg te eten krijgen. Sommige scholen bezorgen families ook tijdens de schoolvakanties gratis schoolmaaltijden.   

Tegelijk woedt een crisis in de gezondheidszorg. Mensen moeten vaak uren wachten op een ambulance en de wachtlijsten voor de ziekenhuizen tellen inmiddels 6,5 miljoen patiënten . Zo goed als alle openbare ziekenhuizen kampen met een groot tekort aan personeel, voor een deel te wijten aan de Brexit en het vertrek van duizenden Oost-Europese dokters en verpleegkundigen. Intussen is het nog altijd wachten op de extra financiering en de 50.000 beloofde verpleegkundigen uit het verkiezingsprogramma van voormalig premier Boris Johnson in 2019.

Overigens is Truss al de vierde conservatieve premier in 12 jaar die het roer overneemt: van haar voorgangers heeft niemand de eindmeet gehaald. Ook dat heeft alles te maken met de Brexit, die de conservatieve partij verscheurd heeft. David Cameron en Theresa May - tegenstanders van de EU-uitstap - beten er allebei hun tanden op stuk. Johnson, die premier werd dankzij zijn steun voor de Brexit, kon zijn termijn niet uitdoen vanwege zijn eigen fratsen. Veel concrete voordelen van de Brexit hebben de Britten voorlopig nog niet gezien. 

Het is dan ook niet verwonderlijk dat de recentste peilingen een riante overwinning voorspellen voor oppositiepartij Labour. Na 12 jaar oppositie lijkt de partij van Keir Starmer langzaamaan uit een diep dal te kruipen. Als nu verkiezingen zouden worden gehouden, zegt de laatste peiling, dan zou Labour maar liefst 33 procent meer halen dan de Conservatieven. Zowat de hele "red wall", de armere regio in het noorden die Johnson bij de vorige verkiezing binnenhaalde, zou weer naar Labour gaan.

Premier Truss lijkt voorlopig niet onder de indruk van alle commotie en alarmbellen. In een bijdrage in The Sun dit weekend zegt ze dat ze door zal gaan met haar plannen. "Ik wil dit land snel hervormen en daar hoort een tijdelijke verstoring bij", zegt ze. En: "Ik begrijp dat dit moeilijke tijden zijn. Rekeningen zijn hoog en mensen zijn ongerust. Maar vertrouw mij, deze regering staat aan jullie kant." 

Maar echt gerustgesteld zijn de Britten niet. Vier vakbonden hebben de afgelopen dagen stakingsaanzeggingen ingediend, te beginnen met de post en de spoorwegmaatschappijen. Gisteren kwamen in alle grote steden tienduizenden mensen op straat onder het motto #enoughisenough, tegen de stijgende kosten voor het levensonderhoud. De Britten kijken aan tegen een nieuwe "Winter of Discontent", naar de openingszin uit Shakespeares tragedie Richard III en een verwijzing naar de crisiswinter van 1978-79. Het gezicht van de nieuwe koning Charles III op de ponden en de pence-munten zal daar niet veel aan veranderen.