Hoe de Britten elkaar vonden in hun rouw voor de Queen: "Als zij er 70 jaar was voor ons, dan is 30 uur aanschuiven toch niet lang?"

Het begint al op de Eurostar naar Londen. Die donderdagnamiddag, wanneer we net zijn opgedoken van onder het Kanaal, wordt het nieuws bevestigd. De Queen is overleden. Een vrouw naast me krijgt tranen in de ogen, een andere vrouw belt snel naar haar kinderen, om te horen of die het nieuws wel kunnen verwerken. De sfeer in de trein wordt - op een handvol luidruchtige Amerikanen na - somber en ingetogen. Zo zal het de hele week verlopen, een rollercoaster van emoties. 

De eerste avond kunnen de Britten het nieuws nog niet vatten. De vrouw die niemand niet heeft gekend, die ze pas nog hebben gevierd voor haar 70 jaar op de troon, is ineens uit hun leven verdwenen. "Twee dagen voordien stond ze toch nog handjes te schudden met de nieuwe premier?" Wanneer ik die eerste druilerige avond ga kijken aan de muren van Buckingham Palace, overheerst dat gevoel. Uit het donker doemen mensen op met ruikers bloemen. Het lijkt op de scènes van na de dood van prinses Diana in 1997, maar het is anders. Deze rouwenden wisten dat de Queen niet onsterfelijk was, maar op het moment dat het onvermijdelijke gebeurde, kwam het toch over als een schok. "De Queen was rotsvast voor ons, we komen uit dankbaarheid, ze was er heel haar leven voor ons", zegt Marc. "Our Lioness is gone..., but her spirit will remain", lees ik doorheen het natgeregende plastic rond een ruiker. 

De volgende dag heeft Londen een gedaanteverwisseling ondergaan. De koningin zelf ligt nog opgebaard in haar kasteel in Balmoral, maar hier in Londen worden de lang gerodeerde plannen van Operatie London Bridge nu echt in gang gezet. Het meest opvallende in het straatbeeld zijn de lichtreclames. Overal op de statige gebouwen, van theaters tot ziekenhuizen, van stations tot de lange roltrappen in de Underground, overal verschijnt datzelfde portret en kijkt de koningin - in haar eighties - je priemend en vastberaden aan. "Her Majesty the Queen, Elizabeth II, 1926-2022" staat erbij. Niet meer en niet minder. Er komen nog meer foto's bij, in winkels, hotels, zelfs in hamburgertenten...   

De daaropvolgende uren geven de Britten een staaltje weg van hun flegma en discipline. Voor mij is het wennen. Die stilte. Of het nu gaat om een menigte van tienduizenden mensen in de buitenlucht in Hyde Park, of druk opeengepakte cafégangers tijdens "happy hour" in een pub: op een moment van respect en ingetogenheid vallen de mensen stil. Letterlijk. Ze zwijgen, luisterend naar 96 saluutschoten die de stilte aan flarden schieten. Ze zwijgen, luisterend naar de woorden van de nieuwe koning Charles, die zijn moeder al uitwuift met de woorden van Shakespeare: "may flights of angels sing thee to thy rest". Klankman Daan De Scheemaeker en ik zijn ervan onder de indruk. Waar komt die discipline vandaan? Zit dat in de Britse genen? Is die figuur van Elizabeth dan echt zo onbevattelijk en haast mythisch? Of is het gewoon massahysterie?

We zien dinsdagavond tussen een mensenzee - iedereen netjes op zijn plaats - de auto met de kist binnenrijden in Buckingham Palace. Daar begint me te dagen dat het niet gaat om platvloers voyeurisme. "Ik wilde haar hier welkom heten, haar laten thuiskomen", zegt Lisa zacht maar overtuigd. Het valt op hoe mensen elkaar vinden in hun gezamenlijke rouw. Lisa komt stadgenoten tegen die ze niet kent, maar het klikt meteen. Dat blijkt nog meer wanneer de rouwenden zich van alle uithoeken van het land komen nestelen aan de zuidoever van de Theems. Woensdagochtend, wanneer we hen aantreffen in hun tentjes en onder capes en dekens, zien ze er nog uit als zombies, na de koude en natte nacht. Maar de sfeer wordt hartelijk. Sarah, Rob, Mo, Brian, ... Verschillende mensen maken kennis met elkaar en voelen zich als pelgrims, op weg naar hun eindbestemming, Westminster Hall. Gaandeweg slaat de sfeer om en maakt gezelligheid plaats voor somberheid. Die "queue" is voor mij het meest indrukwekkende beeld van de hele reis. Het beeld van het Verenigd Koninkrijk. Hier oogst koningin Elizabeth wat ze gezaaid heeft door haar levenslange inzet om haar natie bijeen te houden en haar onderdanen morele kwaliteiten mee te geven: respect, bescheidenheid, geduld. 

Bij mijn vorige reizen naar het VK botste ik de voorbije jaren vaak op de middelpuntvliedende krachten van dit land. Op de Brexiteers met hun anti-houding en hun triomfantelijke gejuich op 31 januari 2020, toen het Verenigd Koninkrijk echt uit de Europese Unie stapte, maar ook op de hooghartigheid en gelijkhebberij aan de kant van heel wat Remainers op sociale media. Hier, aan de oever van de Theems, staat opeens de stilzwijgende, grote massa fatsoenlijke en samenhorige burgers. Ik bestook hen met kritische vragen over de weelde van het Britse koningshuis, over het koloniale verleden, de archaïsche wereldvreemdheid van een monarchie. Maar telkens hebben ze hun tegenargumenten klaar. "De koningin leefde zuinig, ze was een kind van haar tijd en heeft zich niet de vrijheid genomen om te ontsnappen uit haar gouden kooi. Ze heeft haar belofte gehouden om haar volk te dienen, 70 jaar lang. Dan mogen wij uit dankbaarheid daar toch wel een paar uur voor in de rij komen staan?" 

De Britten die ik ontmoet aan Westminster, in East End, in Cardiff of in Windsor, brengen me allemaal hetzelfde gevoel over. Ze zijn ondersteboven van het verlies van een vrouw die tegelijk het warme charisma had van een oma en het onberispelijke gezag van een groot staatshoofd. Ik herken er veel in van de rouw van de Zuid-Afrikanen tijdens de begrafenis van hun president Nelson Mandela.

Ook in Pretoria stonden in december 2013 vele tienduizenden aan te schuiven om hun Madiba, hun vader van de natie, een laatste groet te brengen. Ook daar zeiden ze me: "Als hij 27 jaar voor ons in de gevangenis heeft gezeten, dan kan ik toch wel 7 uur in de hitte staan aan te schuiven?" Wanneer ik de eer heb om even na Brian en Rob en Mo Westminster Hall te betreden, word ik even erg omver geblazen als destijds toen ik naast de kist van Nelson Mandela mocht stappen. Ook hier ligt iemand opgebaard van wie je er maar een handvol kunt vinden in een hele eeuw. Ook hier ligt een "saambinder", een vereniger.  Natuurlijk is de setting groots en spectaculair, natuurlijk lijkt het aanzicht van de duizend jaar oude hal met een kist met fonkelende kroonjuwelen en glimmend uitgedoste lijfwachten niet van onze tijd. Maar dat zien deze mensen niet. Ze kijken er doorheen. Ze zien de treurnis op de gezichten van de lijfwachten, helemaal voorover gebogen. Ze zien kaarsen en een lichtstraal die langs de ramen binnenpriemt en de zaal een sacrale dimensie geven. "Ik dacht niet na, ik was gewoon in dat moment van ik-weet-niet-wat", zegt Brian wanneer we terug buiten zijn.  Hij heeft er gevonden wat hij zocht, 'the still point of the turning world' uit The Four Quartets van T.S. Eliot. In de vertaling van mijn al even gerespecteerde professor Herman Servotte: "Op het roerloze punt van de wentelende wereld. Vlees noch vleesloos.; van noch naar; op het roerloze punt, daar is de dans".

Het is voorbij. Twee keer zag ik een mensenzee zich vergapen aan de kist die voorbijkwam. Een keer stapte ik zelf mee met de mensenzee langs haar kist. Natuurlijk waren de omstandigheden spectaculair en pompeus en zelfs archaïsch. Zoals gewoonlijk gingen de tabloidkranten zoeken naar de smeuïge details: de lekkende pen van Charles, de omstrengelde handen van Harry en Meghan, de traan van Camilla. Maar de meeste Britten die ik sprak, keken door die pracht en praal en royalty heen. Dat hebben ze op een indrukwekkende manier getoond. Tijdens de begrafenisviering op de grote schermen aan Windsor Castle maakte de muziek van Purcell en Parry alles compleet. Hier stond de maatschappij even stil bij fundamentele begrippen als burgerzin, opoffering, zelfs leven en dood. Misschien had Brian gelijk en was het overlijden van koningin Elizabeth II ook echt een "roerloos punt in een wentelende tijd".