Burgers aanzetten om minder te verbruiken, maar ook financiële steun geven: een moeilijk evenwicht voor overheden

De Nederlandse regering en energiebedrijven zijn het eens geworden over een prijsplafond voor energie. Ons land hanteert geen prijsplafond, maar koos eerder voor het sociaal tarief voor lagere inkomens, een btw-verlaging en voegde daar vorige week nog extra steunmaatregelen aan toe. Maar economen stellen zich bij dat beleid ernstige vragen. Prijsplafonds en andere prijsbeperking zetten de consument niet aan om energie te besparen, en precies dat is nodig in de huidige crisissituatie die grotendeels is bepaald door de oorlog in Oekraïne. Zo staat de overheid voor een groot dilemma. Moet ze de prijzen matigen of de consument stimuleren om minder te verbruiken?

"Het is een bijzonder delicate balans, beaamt professor Paul De Grauwe (London School of Economics) in "De wereld vandaag" op Radio 1. “Je wil vermijden dat wanneer je mensen compenseert hun prikkel om te besparen zou afzwakken." 

Het antwoord van economen op dit vraagstuk is dat je de mensen een vast bedrag per maand geeft, aldus De Grauwe. "Je transfereert bijvoorbeeld 200 euro, los van wat ze gebruiken, zodat de prijzen ongewijzigd blijven maar de mensen wel een deel van hun koopkrachtverlies recupereren. Zo zwak je de spanning af."

"De vraag is of je dat aan iedereen gaat geven, want niet iedereen heeft het nodig. Bovendien: hoe lang ga je het geven, want de kans bestaat dat de prijzen na verloop van tijd zullen dalen."

Als je aan iedereen iets geeft, dan kan je eigenlijk niet zoveel geven, want de kostprijs voor de begroting wordt bijzonder groot. Wil je meer geven aan de mensen die het echt nodig hebben dan moet je het bedrag verhogen naar 300 of 400 euro, maar dan moet je een inkomensgrens instellen. Dat leidt dan mogelijk tot nieuwe problemen want als de drempel tussen degenen die het krijgen en niet krijgen abrupt is dan riskeert iemand die 1 euro te veel verdient helemaal niets te krijgen.

De Grauwe maakt de vergelijking met het sociaal tarief. Een trapsgewijze toekenning kan dan soelaas bieden, denkt hij, maar zal ook meer kosten omdat je aan meer mensen zal moeten geven, ook al krijgen ze elk minder.

Een bijkomend probleem is dat overheden ook nog eens hun burgers moeten aanzetten om minder te verbruiken. "Dat is een keuze die we moeten maken", vindt De Grauwe. "Een tariefvermindering is eigenlijk minder aantrekkelijk omdat het net die prijssignalen uitschakelt. Wie een gunsttarief krijgt zal minder geneigd zijn om te bezuinigen." Hij verkiest dan ook een systeem waarbij je een vast bedrag geeft en de prijzen constant houdt.

Maar ook de tijd ontbreekt om te bepalen wie de steun echt nodig heeft. “Inderdaad, als je dit planmatig aanpakt dan kun je daar de gaten uithalen. Nu is er enigszins in paniek gehandeld met het gevaar dat het systeem niet degelijk is en er toch mensen uit de boot vallen.” Prijsplafond zoals in Nederland waar mensen tot een bepaald verbruik van een verlaagd tarief genieten, noemt De Grauwe “een compromis”. “Ik ben er niet echt tegen. Ik denk dat het minder goed is maar je hebt nog altijd prikkels om niet te veel gebruiken. Vraag is: waar ga je de grens leggen?”

Niemand weet hoe lang de huidige situatie zal duren. De Grauwe probeert het positief te zien. “De gasprijs is heel onvoorspelbaar, maar op iets langere termijn, wanneer de LNG-havens een grotere capaciteit zullen bereiken, dan zullen de gasprijzen wel dalen. Want er is voldoende gas in de wereld. Het vraagt tijd, maar over enkele jaren zullen de prijzen wel degelijk dalen.”