60 jaar geleden overleed Marilyn Monroe: nu populair op Tiktok en een nieuwe Netflix-film, wat blijft ons fascineren?

“Blonde”, zoals de nieuwe Netflix-film over Marilyn Monroe’s leven heet, zorgde al lang voor de première op het filmfestival van Venetië voor controverse. Zo waren mensen ongelukkig met de casting van de Cubaanse actrice Ana De Armas als Monroe, omdat haar accent te sterk zou zijn. Ook vond Netflix de eerste filmversie te seksueel expliciet, en sommige scènes te aanstootgevend. 

Toch werd enorm uitgekeken naar de première, op het filmfestival kreeg “Blonde” uiteindelijk een staande ovatie van 14 minuten. De film lijkt de zoveelste in de rij. Tal van boeken, films en series verwijzen naar Marilyn Monroe of voeren haar op als personage.

En natuurlijk kent vrijwel iedereen het iconische beeld van Monroe in de witte jurk die opvliegt. Eerder dit jaar werd een andere jurk nog fel bediscussieerd op sociale media, toen Kim Kardashian op de rode loper van het Met Gala verscheen met een van de laatste orginele jurken van Marilyn Monroe (en die vervolgens beschadigde).

Marilyn Monroe maakt onmiskenbaar deel uit van ons collectief cultureel geheugen: ze is nooit echt weg en duikt geregeld terug op. Waarom is dat zo?  

In de film “Blonde” is te zien hoe Monroe een moeilijke jeugd had. Ze werd geboren als Norma Jeane Mortenson op 1 juni 1926 in Los Angeles, California. Haar vader had haar moeder al een tijd daarvoor verlaten.  

Door de mentale moeilijkheden van haar moeder kende ze een turbulente opvoeding. Ze bleef nooit lang in hetzelfde huis, nooit lang bij dezelfde mensen. Ook bracht ze periodes in weeshuizen door terwijl haar moeder opgenomen werd in psychiatrische instellingen. Toen ze 16 was, trouwde Norma Jeane Mortenson met haar iets oudere buurjongen, om het huis uit te kunnen. Het huwelijk hield maar enkele jaren stand.

Norma Jeane Mortenson rook haar kans toen een fotograaf de fabriek, waar ze destijds werkte, bezocht. Ze liet zich gewillig fotograferen en begon haar carrière als pin-up model. 

Na een tijdje als model gewerkt te hebben, kreeg ze ook een tijdelijk contract bij een filmstudio. Dat werd gevolgd door een volgend contract en zo ging de bal aan het rollen.

Filmonderzoekster en modeontwerpster Lisa Colpaert vertelt aan VRT NWS dat het beeld van de superster zoals we die kennen toen werd gevormd: “In die tijd was er een hiërarchisch studiosysteem en sterren werden niet ontdekt, maar gemaakt. Als jonge acteur of actrice kreeg je een nieuwe naam en een nieuwe identiteit. Als dat gefabriceerde imago dan tickets verkocht, dan bleven ze dat herhalen.”

In 1950 was ze te zien met platinablonde krullen in de films "All about Eve" en "The Asphalt Jungle". De films hadden veel succes, Marilyn Monroe was geboren. 

In de trailer van “Blonde” zegt Marilyn Monroe dat het personage Marilyn enkel bestaat op het scherm. “Ik kan het niet aan om nog een scène te doen met Marilyn Monroe”, voegt ze toe. Die schizofrene tweestrijd tussen "Marilyn", het icoon, en "Norma Jeane", de gewone vrouw, staat centraal in de film. De makers halen die inspiratie uit het gelijknamige boek van Joyce Carol Oates. 

Monroe leed net als haar moeder aan depressie en mentale stoornissen. In 1961 verbleef ze vier dagen (tegen haar wil) in een psychiatrisch ziekenhuis. In brieven die ze naar haar psychiater schreef, vertelt ze dat ze zich opgesloten voelde en behandeld werd “als een gestoorde”.

Volgens filmspecialist en –docente Anke Brouwers maken haar tragische jeugd en mentale moeilijkheden haar menselijker voor ons, en dat spreekt ons vandaag aan: “Mentale kwetsbaarheid is een thema waar we nu veel aandacht voor hebben. Daarom is het ook de logische focus van de films die over haar gemaakt worden.”

Of Monroe zelf zo uitgesproken was over die mentale strijd rond het onderhouden van een publieke identiteit is niet duidelijk, aangezien “Blonde” feiten en fictie met elkaar laat versmelten.

Filmspecialist Anke Brouwers duidt alvast aan dat het mysterie rond haar identiteit ook onze fascinatie vergroot. Met elk nieuw stukje informatie dat vrijkomt over Monroe, worden we meer en meer geconfronteerd dat er een tegenstrijdigheid is, legt Brouwers uit: “Je hebt dat bijna plastieken uiterlijk. Ze lijkt een pop, een object. Maar er blijkt een heel kwetsbaar en broos wezen achter te zitten.”

Ze maakt de vergelijking met Lady Diana, die ook nog altijd erg geliefd is: “Elke keer als je die tegenstrijdigheid opnieuw vaststelt, ontroert dat. Je ziet een tragisch figuur.”  

Hoewel het succes van Marilyn Monroe georchestreerd werd door de Hollywoodstudios van haar tijd, was ze niet zomaar een slachtoffer van het studiosysteem. “Ze was ook iemand die wist waar ze mee bezig was, het was niet zomaar een speelpopje. Het was een werker”, zegt filmspecialiste Anke Brouwers. Ze voegt eraan toe dat Marilyn Monroe met acteercoaches werkte, en haar best deed om serieus genomen te worden als actrice.

Ook filmonderzoekster Lisa Colpaert beaamt dat Monroe haar best deed om nieuwe en uitdagende rollen te krijgen, los van haar typetje. Ze werd dan wel gezien als sekssymbool, maar volgens Colpaert is de relatie die ze had met vrouwelijke fans veel interessanter: “Hoe vrouwen zich destijds identificeerden met haar, wat zij in haar zagen, dat is veel belangrijker. Hoewel Monroe er zelf niet mee bezig was, liep haar werk en succes ook gelijktijdig met de vrouwenemancipatie.”

In de  jaren 50 raakte Marilyn Monroe bevriend met de zwarte jazzzangeres Ella Fitzgerald, die ze erg bewonderde. Fitzgerald had ondanks haar talent en matig succes moeite om (inter)nationaal door te breken. In die periode werd ze niet makkelijk geboekt door de grotere jazzclubs in de Verenigde Staten. 

Toen Monroe beloofde dat ze elke dag op de voorste rij zou zitten van een bekende jazzclub in Los Angeles als zij Fitzgerald zouden boeken, kreeg Fitzgerald een contract dat uiteindelijk zelfs verlengd werd. Na de plotse dood van Monroe verklaarde Fitzgerald dat ze haar altijd dankbaar zou blijven voor die steun. 

Zo was Monroe destijds - zonder er actief mee bezig te zijn - een inspiratie voor vrouwen, al was het maar door wat ze droeg en naar wie ze luisterde. Ook nu raakt Monroe bij vrouwen blijkbaar een gevoelige snaar: op het internet vind je vele “hair- and make-uptutorials” voor Monroe’s look die gretig bekeken worden. 

Met de blijvende aandacht mag het ook niet verbazen dat Monroe ook op sociale media, zoals Instagram en Tiktok, populair is, legt professor mediacultuur Hilde Van Den Bulck uit: “Ze spreekt nog steeds nieuwe generaties aan die natuurlijk die nieuwe media gebruiken. Make-uptutorials werken heel goed op sociale media, maar eigenlijk zijn dat gewoon nieuwe manieren om over Monroe te praten. Vorige generaties hadden bijvoorbeeld posters. Marilyn Monroe heeft iets tijdloos, en dat blijft aanspreken.”

Volgens Van Den Bulck heeft vooral haar uiterlijk een tijdloze kwaliteit: “Marilyn Monroe had één, sterk gecontroleerd en gefabriceerd imago dat altijd zo bleef. Madonna vindt zichzelf bijvoorbeeld de hele tijd opnieuw uit, maar van Monroe hebben we allemaal hetzelfde beeld. Tot in de eeuwigheid, door haar vroege dood.”

Zo vergaren influencers als Jasmine Chiswell op Tiktok miljoenen volgers door het iconische uiterlijk van Monroe te imiteren. Chiswell gaat nog een stapje verder en woont zelfs in een huis waar Monroe ook een tijdje heeft gewoond. In de reacties onder haar filmpjes spreken mensen zelfs over een “reïncarnatie van Monroe”.

“Voor een stuk is het ook dat we haar terug tot leven zien komen, en daar even in meegaan, ook al weten we dat ze dat niet echt is. Op sociale media gebeurt dat vaker, denk maar aan het gebruik van filters: we weten dat die gebruikt worden en dat het niet echt is, maar kijken er toch nog graag naar”, volgens professor mediacultuur Hilde Van Den Bulck.

Haar vroege dood zorgde er volgens Van Den Bulck ook voor dat ze nog iconischer werd. Inability to disappoint after death heet dat, of het fenomeen dat een bekendheid na zijn of haar dood niets meer kan doen dat het publiek teleurstelt.

“Mensen zijn heel beschermend over Monroe", besluit Van Den Bulck. "Ze kijken met diepe affectie naar haar, een soort van "don’t touch my icon". Dat toont de emotionaliteit in de relatie met het publiek en haar vroege dood. Er zijn natuurlijk ook mensen die haar niet belangrijk vinden, maar populaire cultuur is voor veel mensen even belangrijk als klassieke kunst.”