Honderden graven ontdekt in bos in bevrijde Oekraïense stad Izjoem: massa-executie of omgekomen tijdens bombardementen?

De Oekraïense president Volodimir Zelenski maakte het nieuws afgelopen nacht bekend. Op een plek in een bos in Izjoem zijn honderden graven * ontdekt, met daarin alles samen zo'n 450 lichamen. Op veel van die graven staan kruisen, sommige met opschrift. In een van de graven lagen 17 dode Oekraïense militairen bijeen, zo staat op het kruis erboven vermeld.

Izjoem, een stad in het oosten van het land, werd onlangs heroverd door het Oekraïense leger. De euforie die de bevrijding met zich meebracht, maakt nu plaats voor bittere realiteit. Volgens president Zelenski zijn overigens niet alleen op die plek mensen begraven. Ook op verschillende andere plaatsen in het onlangs heroverde gebied worden graven aangetroffen, met daarin soms volledige families en lichamen die sporen van foltering vertonen, zo vertelde hij later op de dag.

VRT NWS-journalist Rudi Vranckx heeft Izjoem vandaag bezocht en getuigt over de "hallucinante" taferelen daar. Het aanschouwen van al die kruisen, de indringende geur, ... Nadat eerst mijnen op de plek geruimd werden, zijn nu een paar honderd mensen aan het werk in het bos om de graven open te leggen en de lichamen in lijkzakken weg te brengen voor onderzoek.

Het is nu heel belangrijk om na te gaan waaraan die mensen gestorven zijn, geeft Vranckx aan. Volgens de plaatselijke gouverneur vertonen alle lichamen tekenen van een gewelddadige dood. Er zouden ook lichamen aangetroffen zijn met de handen op de rug gebonden, wat zou kunnen betekenen dat ze geëxecuteerd zijn.

Zelenski maakte al de vergelijking met Boetsja en Marioepol, twee steden die symbool zijn geworden van de gruwel van de oorlog in Oekraïne. "Rusland verspreidt overal dood en verderf en moet daarvoor verantwoordelijk worden gehouden", zei de president. "De wereld moet Rusland verantwoording laten afleggen voor deze oorlog."

"De vraag is of het om een massa-executie gaat", zegt Vranckx. "Dat moet nu heel nauwgezet onderzocht worden, want anders ondergraaf je de zaak van oorlogsmisdaden." Een mogelijkheid zou kunnen zijn dat verschillende lichamen in de graven van mensen zijn die bij artilleriebombardementen zijn omgekomen, zoals bijvoorbeeld die 17 militairen. "Er is nog weken, misschien wel maanden werk om hier duidelijkheid over te krijgen."

De Oekraïense onderzoekers staan er echter niet alleen voor. De Mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties is alvast van plan om een onderzoeksteam naar Izjoem te sturen.

Er moet niet alleen onderzocht worden hoe al die mensen om het leven zijn gekomen, ook wie ze zijn. "Op de meeste kruisen staat geen naam, zeg maar op 80 procent ervan. Dus het wordt heel moeilijk om uit te zoeken wie ze waren. Mogelijk kan dat met DNA-onderzoek, als er mensen zijn die op zoek gaan naar vermiste familieleden", zegt Vranckx. Wel duidelijk is dat de lichamen tussen maart en mei zijn begraven, dus tijdens de Russische bezetting van de stad, zegt Vranckx. De plek in het bos zou overigens dicht bij een bekende begraafplaats in de stad liggen.

De graven in Izjoem zijn niet het enige bewijs van de gruwel van de oorlog dat de Oekraïense troepen hebben ontdekt in het bevrijde gebied. Elders in de provincie Charkov zouden minstens 10 "martelkamers" aangetroffen zijn. Dat zegt de topman van de nationale politie Igor Klimenko. In het kleine stadje Balaklia alleen werden al twee van zulke kamers aangetroffen, vertelde de politiechef aan het persbureau Interfax-Oekraine. Hij voegde eraan toe dat in de afgelopen week nog eens 204 strafzaken zijn geopend naar mogelijke oorlogsmisdaden door Russische soldaten.

Gert Jan Dennekamp, verslaggever voor het Nederlandse tv-programma "Nieuwsuur", was eerder deze week al in Izjoem. Hij trof er een stad aan die "volledig kapotgeschoten is". "Als je op het centrale plein staat, zie je hoe het overheidsgebouw nog smeult door bombardementen van het Oekraïense leger. Draai je 180 graden, dan kijk je uit op de school die is kapotgeschoten door het Russische leger. Alle gebouwen ertussen hebben grote of minder grote beschadigingen, met ramen en daken die stuk zijn. De stad is er vreselijk aan toe."

Over de graven wist Dennekamp vanochtend nog niet zo veel. "Er is wel een vorm van registratie gebeurd, want de kruisen kregen een nummer en op sommige staat een naam, soms ook van een gezin. Het lijkt erop dat de graven tijdens de Russische bezetting zijn gemaakt. Het kunnen burgers zijn, het kunnen militairen zijn, zowel Oekraïens als Russisch."

Of het Russische leger zich schuldig heeft gemaakt aan oorlogsmisdaden durft Dennekamp niet te zeggen. "Ik hoorde vooral verhalen van mensen die het slachtoffer zijn geworden van bombardementen. Bij de rivier staat een groot flatgebouw dat doormidden werd gekliefd. Op dat moment schuilden 47 tot 50 mensen in de kelder voor gevechten. Ze zijn allemaal omgekomen, nog niet iedereen is teruggevonden. Volgens officiële Oekraïense instanties vielen er in totaal zeker 1.000 burgerslachtoffers."

Volgens Dennekamp bleven vooral ouderen en mensen die nergens naartoe konden, achter. "En mensen die hoopten dat hun leven beter zou worden met de komst van de Russen. Op het centrale plein woedden felle discussies tussen mensen die anderen verweten mee te heulen met de vijand. Zeker in gebieden waar de Russische bezetter bijna een half jaar heeft geheerst, zal dat een thema worden. Er zijn mensen gevlucht die loyaal waren aan Rusland, maar er zijn natuurlijk ook zulke mensen achtergebleven. Je merkt dat de samenleving ook op dat punt totaal gespleten is."

Dennekamp leeft mee met de bevolking die opnieuw een barre winter te wachten staat. "Vorige winterperiode was heel zwaar. Veel mensen zaten in de kou in de kelder en moesten koken op straat. Er was een man die een schuilkelder had ingericht voor 72 personen. Ze hadden een toilet gemaakt bij de uitgang, want zelfs daarvoor was het te gevaarlijk om op straat te komen."

"Tijdens de zomermaanden is het gebeterd, dan is een dak minder van belang, maar de vele kapotgeschoten huizen vormen komende winter echt een probleem. De gebieden zijn dan wel heroverd, en er rijden weer auto’s van gas- en elektriciteitsbedrijven rond, maar straks wordt het koud en nat en ik zie niet in hoe ze dat op korte termijn kunnen oplossen. Niet alleen in Izjoem overigens, in grote delen van het land."

De voorbije dagen sprak Vranckx met inwoners van andere steden die onlangs bevrijd werden. Hij hoort twee soorten verhalen. "Aan de ene kant waren er mensen die zeiden: 'ik heb de Russen genegeerd en zij hebben mij genegeerd'. Anderen zeiden: 'ze kwamen mijn zoon halen die lichamen moest begraven'."

Ook Vranckx zag spookdorpen vol puin en mijnen. Slechts enkele inwoners bleven er achter, anderen keren terug om te kijken wat er overblijft van hun bezittingen. "Maar niemand die er echt wou blijven, die begon met het opkuisen om het opnieuw leefbaar te maken want dat is in sommige van die dorpen quasi onmogelijk."

"Degenen die daar gebleven zijn, liepen als in een waas rond", beschrijft hij. "Ik heb het gevoel dat ze vooral blij zijn dat de bombardementen gestopt zijn, dat het stil is. Je moet je inbeelden dat er dagelijks urenlang beschietingen waren en dat nu de rust weergekeerd is en de hoop om te overleven. Ik denk dat dat het voornaamste is."

* In een eerdere versie van dit artikel was sprake van een massagraf. Aangezien het er op lijkt dat het om honderden graven gaat en niet om één groot massagraf, hebben we ervoor gekozen om die term voorlopig niet te gebruiken. In een van de graven lagen naar verluidt 17 militairen, dat zou wel als een massagraf omschreven kunnen worden.