In haar recente boek "Disorder. Hard Times in the 21 Century" waarschuwt de Britse politiek-econome Helen Thompson dat energieschaarste in de afzienbare toekomst een blijver zal zijn. De combinatie van een toenemende vraag uit China met de onvermijdelijke klimaatomslag, betekent dat gas en olie nog een tijdlang de inzet zullen blijven van geopolitieke krachtmetingen. En ook hernieuwbare of nucleaire energie vergt grondstoffen en materialen waarvoor landen elders moeten aankloppen. Kortom: door de spanningen op de globale energiemarkt staan ons nog disorderly of wanordelijke tijden te wachten.
Britse politicoloog Helen Thompson ziet wereld die nog lang zal concurreren om energie: "Er zal vaker een schaarste zijn dan een overschot"
Bert De Vroey
Gepubliceerd:
O
p 24 februari van dit jaar viel het Russische leger Oekraïne binnen, een actie die de spanningen tussen het Westen en Rusland gevaarlijk zou opvoeren en vervolgens een spectaculaire stijging uitlokte van de energieprijzen. Uitgerekend op die dag kwam het boek van Helen Thompson uit, waarin zij - zonder de oorlog in Oekraïne te voorzien - waarschuwde voor een haast structurele competitie tussen landen en grootmachten voor de toegang tot energiebronnen. Ook zonder een oorlog in Oekraïne stevenden we af, volgens Thompson, op een stevige stijging van gas- en olieprijzen.
Haar boek "Disorder" leest de wereld door een geopolitieke bril waarin energie de motor is van haast alle belangrijke conflicten en acties waarbij grootmachten betrokken zijn. Dat alles linkt ze bovendien aan het monetaire en economische beleid van de VS, de eurozone en het Verenigd Koninkrijk - wat op zijn beurt dan weer een verklaring zou bieden voor de opkomst van populistische bewegingen in de VS of West-Europa.
Soms krijg je de indruk dat de professor politieke economie uit Cambridge wel heel veel hooi op haar vork neemt en heel veel stippeltjes wil verbinden. Toch is het boek, al bij al, een indrukwekkend en schijnbaar samenhangend betoog. Simpel gezegd legt Thompson uit hoe de wereld in haar optiek wérkt, of hoe de wereld in elkaar zit. We zochten haar op in Londen voor een interview.
1. Is de oorlog in Oekraïne de oorzaak van de hoge energieprijzen?
Natuurlijk zijn de oorlog en de daaropvolgende pogingen van het Westen om olie- en gasleveringen vanuit Rusland af te bouwen en te vermijden de onmiddellijke oorzaak van de huidige energiecrisis. Toch wijst Thompson erop dat zowel voor gas als olie de competitie duidelijk al intenser werd toen de covid-pandemie, in de herfst van vorig jaar, over haar ergste pieken heen leek en de wereldeconomie herademde. Die signalen van stijgende energieprijzen waren trouwens in 2019 al zichtbaar, net voor covid de kop opstak.
Aan de éne kant leek het gunstige effect van de Amerikaanse schalie-olie uitgewoed. De uitbreiding van die sector en het schalie-olie-aanbod op de wereldmarkt had de prijzen een tijdlang kunnen drukken. Tegen 2019 leek het door te dringen dat die sector niet onbeperkt zou uitbreiden en ook geen wonderen kon verrichten, vooral ook omdat de vraag vanuit China sterk bleef groeien.
In dezelfde periode zag je, volgens Thompson, een grotere vraag en zoektocht naar gas. China en Europa begonnen toen al te concurreren om de (in aantal en volume beperkte) LNG-transporten. De VS probeerde Europa los te weken van het Russische gasinfuus door zelf schalie-gas aan te bieden. Gas werd zowel de inzet van geopolitieke spanningen als het wapen waarmee strijd werd geleverd - zoals bleek uit de ruzie tussen de VS en Europa (en met name Duitsland) over de Nord Stream-pijplijnen vanuit Rusland. Kortom: de schaarste op de energiemarkt was al voelbaar voor de oorlog losbarstte en energiebevoorrading was ook toen al vermengd met geopolitiek.
Volgens Thompson moeten we niet verwachten dat de vraag naar gas snel zal afnemen. Juist de klimaatomslag doet het gasverbruik nog toenemen: in China is het steeds meer een alternatief voor steenkool. In Europa zullen olie en gas nog lang noodzakelijk blijven voor energie-intensieve industriële processen én voor de productie van allerlei materialen.
2. Had de oorlog in Oekraïne zelf te maken met energie?
Dat is, ook voor Helen Thompson, een moeilijke beoordeling. In haar boek herinnert ze de lezer eraan dat ook de Sovjet-Unie al gas uitvoerde naar Europa, ondanks de gespannen relaties tussen het Westen en het Oostblok. In zekere zin lagen de kaarten toen eenvoudiger: de pijplijnen stonden, over het hele traject tot aan het IJzeren gordijn, onder Sovjet-controle. Na de val van de Muur moest het gas via het onafhankelijke Oekraïne naar Europa, en dat maakte Moskou afhankelijk van Kiev (en natuurlijk ook omgekeerd). Mogelijk speelde die ongemakkelijke situatie mee in Poetins beslissing om Oekraïne aan te vallen. Tegelijk beschikte hij met de pijplijn Nord Stream 1 naar Duitsland, operationeel sinds 2011, over een drukkingsmiddel tegen Berlijn, waardoor hij mogelijk minder weerstand had verwacht van Europa.
Toch denkt Thompson dat andere energiefactoren een grotere rol kunnen hebben gespeeld, zoals de grondstoffenreserves die in de Donbas te vinden zijn, en vooral de vrees van Rusland dat grote westerse energiebedrijven vanuit Oekraïne actief zouden worden in de Zwarte Zee.
3. Kan energieschaarste conflicten uitlokken?
Volgens Helen Thompson kunnen veel van de militaire investeringen en manoeuvers van de grootmachten zondermeer aan energie worden gelinkt. Als China kunstmatige eilanden aanlegt in de Zuid-Chinese Zee en er een wapenwedloop lijkt te ontstaan tussen de Amerikaanse en Chinese zeemacht, dan heeft dat te maken met de grootste angst van het Chinese regime: afgesneden worden van de olieproducenten in het Midden-Oosten en de Perzische Golf. De tankers voor China varen immers allemaal door de Straat van Malacca, en die zou bij een conflict door de Amerikanen kunnen worden afgesloten. Juist daarom bouwt Pakistan een pijplijn tussen Xinjiang en de Pakistaanse havenstad Gwadar, om de bevoorrading te kunnen verleggen van de zee naar het land.
Tussen de regels lijkt Thompson de visie te onderschrijven dat ook de inval van de VS in Irak in 2003 heel veel met olie had te maken. De verwijdering van Saddam Hoessein zou ook een einde maken aan de sancties tegen Irak, zodat Amerika weer Iraakse olie kon kopen en de prijzen op de wereldmarkt onder controle konden blijven. Intussen heet de VS zelfvoorzienend te zijn voor zijn olieverbruik dankzij de schalie-olie-boom, maar Thompson gelooft daar niet in. De VS importeert nog steeds veel olie uit het Midden-Oosten, al was het maar omdat de capaciteit van de Amerikaanse raffinaderijen voor de verwerking van schalie-olie beperkt is. Het is een van de redenen waarom de VS nog niet volledig weg is uit het Midden-Oosten, hoe luid ze ook verklaren dat ze daar niks meer te zoeken hebben. De andere reden is de concurrentie met en argwaan tegenover China.
4. Is hernieuwbare energie dan geen oplossing?
Helen Thompson is een absolute voorstander van groene of hernieuwbare energie, maar tegelijk een beetje sceptisch. Voor de productie van zonnepanelen, batterijen en windturbines zijn er heel wat ertsen en soms zeldzame mineralen nodig (de zgn. "rare earth materials") die westerse landen doorgaans niet zelf bezitten. Dat zal nieuwe geopolitieke botsingen, bondgenootschappen en breuklijnen veroorzaken. Ook nucleaire energie is niet echt zelfvoorzienend: de nucleaire brandstof moet van elders komen.
Thompson gelooft evenmin dat het mogelijk is om op korte tijd een omslag te maken op de enorme schaal waarop nu energie wordt verbruikt. Ze betwijfelt of de technologische vernieuwingen waar velen op hopen en op rekenen wel tijdig zullen gerealiseerd worden. Intussen blijven fossiele brandstoffen noodzakelijk om essentiële industrieën draaiende te houden.
De politologe denkt dat het onvermijdelijk zal zijn om het verbruik te doen dalen - niet zomaar voor één of twee winters, tot we de Oekraïnecrisis achter de rug hebben, maar op de langere termijn. Een boodschap die ze nog weinig politici heeft horen verkondigen - zo merkt ze op.
5. Wat moeten regeringen doen tegen hoge energieprijzen en inflatie?
Met een lichtjes vermoeide zucht beantwoordt Thompson die vraag zoals ze nu op veel niveaus beantwoord wordt: regeringen kunnen niet anders dan mensen en bedrijven die gebukt gaan onder de hoge facturen tegemoet komen, een deel van de kosten overnemen of steunmaatregelen uitwerken. Tegelijk zullen ze de inflatie gaandeweg toch moeten beteugelen met de klassieke monetaire recepten van hogere rentevoeten. Die zullen de vraag doen dalen en de prijzen weer doen zakken. Misschien lokt dat alles tezamen zelfs een recessie uit, maar dat is de cyclus die volgens Thompson haast onvermijdelijk is geworden.
De schommelingen van de energieprijzen spelen daarin een cruciale rol. Thompson verwacht voor de afzienbare toekomst een voortdurende en snelle afwisseling van ofwel te hoge energieprijzen voor de consument, omdat de productie en het aanbod de vraag niet kunnen volgen, ofwel te lage prijzen voor de producent omdat het aanbod tijdelijk te groot is - waarna de productie vanzelf weer wordt afgebouwd en het wachten is op nieuwe tekorten. Periodes van evenwicht zullen kortstondig zijn en de periodes van een te krap aanbod op de wereldmarkt en van scherpe geopolitieke concurrentie worden eerder de norm. "Ik denk dat we in een situatie zijn terechtgekomen waar we maar heel weinig groei nodig hebben om in de problemen te komen met de bevoorrading van energie - niet enkel olie, maar nu ook gas. Het verschil met de jaren 1970 is dat het toen vooral het Westen was dat die energiebronnen zocht, terwijl het nu ook Azië en andere landen in de wereld zijn. Dat verandert het hele plaatje."
