Honderden miljoenen in amper 7 maanden tijd: energiecrisis levert gas- en kerncentrales superwinsten op 

In haar studie van ruim 100 bladzijden licht de CREG alle spelers in het huidige energielandschap door.  Ze bekijkt de crisismaatregelen van de regering én de EU-lidstaten. En ze bespreekt de mogelijkheden om prijsplafonds in te voeren en superwinsten af te romen.  

De CREG stelt vast dat onze gascentrales gedurende de eerste zeven maanden van dit jaar al meer winst hebben gemaakt dan in heel 2021. Die winst maken ze onder meer door snel in te spelen op de (peperdure) dagmarkt voor elektriciteit. Die markt is overhit en kent hoge prijspieken. Gascentrales halen momenteel 78% van hun inkomsten uit die kortetermijnmarkt.  Kerncentrales halen 15% van hun inkomsten uit die dure dagmarkt. Ze hangen voor de andere 85% af van langetermijncontracten met veel lagere prijzen.  

Onze gascentrales draaien dit jaar opvallend veel, de voorbije maanden ruim 2 keer meer dan vorig jaar.  Dat komt door de problemen in Frankrijk. Daar ligt de helft van het nucleaire park uit door geplande onderhoudswerken én door een slijtageprobleem. 12 van de 56 Franse kernreactoren zijn buiten strijd door een corrosieprobleem op één van hun koelcircuits. Niemand weet wanneer die centrales terug op het net komen. De Fransen hebben gewoon niet genoeg vervangende gas- of steenkoolcentrales en moeten noodgedwongen pakken stroom invoeren om stroomtekorten te vermijden. Eén van de reddende engelen daarbij zijn de Belgen.  België heeft behoorlijk wat gascentrales staan die nu letterlijk extra gas geven om de Fransen te bevoorraden. De Fransen kopen die stroom bij op de peperdure dagmarkt: kassa voor onze gascentrales. 

Bovendien is er door de torenhoge gasprijzen een onverwachte tweede inkomstenbron ontstaan voor de gascentrales. Het grootste deel van het gas dat ze nu zouden moeten verstoken, hebben ze jaren geleden aan een zeer lage prijs via langetermijncontracten aangekocht. Prijzen die makkelijk tien keer lager staan dan nu. Het levert veel meer geld op dat gas opnieuw direct te verkopen op de gasmarkt, dan om het op te gebruiken om er elektriciteit mee te maken.

De gascentrales maken daardoor een mooie winst:  onze 8 grootste centrales (in capaciteit te vergelijken met drie grote kerncentrales) haalden 294,3 miljoen euro binnen tijdens de eerste zeven maanden van dit jaar. Ruw uitgerekend zou dit voor het hele jaar neerkomen op 504 miljoen euro winst. Gemiddeld genomen is dat het hoogste cijfer van de afgelopen 15 jaar. En 2022 is nog niet voorbij. De winsten die de CREG berekende gaan dus over de eerste 7 maanden van dit jaar.

De gascentrales moeten op die mooie winstmarges geen extra overwinstbelasting betalen. Dat is wél het geval voor de kerncentrales. De vier jongste kernreactoren dragen volgens de CREG zowat 32% van hun overwinsten af aan de overheid, via de "nucleaire rente" of "repartitiebijdrage". Op vraag van federaal minister Tinne Van der Straeten heeft de CREG bekeken hoe de gascentrales belast kunnen worden op overwinsten. De CREG ziet mogelijkheden om ze op een gelijkaardige manier te belasten als de kernreactoren. Maar voor de precieze uitwerking zijn er meer gegevens nodig, stelt de CREG. 

Ook al betalen de kerncentrales al nucleaire rente, ze maken wel degelijk nog mooie winsten door de energiecrisis. De CREG actualiseerde de winstmarges die ze in januari had berekend.

 In januari dacht de CREG dat de vier jongste kernreactoren in het beste scenario 1,633 miljard winst zouden halen dit jaar.  Die schatting is nu gestegen naar  2,205 miljard, dat is ruim een half miljard extra. 

Merkwaardig: de felle stijging van de winsten dit jaar heeft volgens de CREG vooral te maken met het uitfaseren van Doel 3. Die kernreactor gaat op 23 september definitief dicht. Een kernreactor die zijn productie stopzet, mag in zijn laatste levensfase wettelijk geen langetermijncontracten meer aangaan. Dat betekent dat Doel 3 zijn stroom nu hoofdzakelijk kan verkopen op de peperdure dagmarkt. Terwijl de andere reactoren dus voor het leeuwendeel vastzitten aan veel minder interessante langetermijncontracten.

Bij de drie oudere kernreactoren (Tihange 1 , Doel 1 en Doel 2) liggen de kaarten enigszins anders. Die kregen alle drie al een levensduurverlenging van tien jaar. Ook zij moesten een deel van hun overwinsten afstaan. Maar Tihange 1 heeft sinds zijn levensduurverlenging in 2015 nog geen enkel jaar winst gemaakt, zo blijkt uit de cijfers van de CREG. Zelfs dit jaar zal de reactor geen winst maken: hij ligt al vijf maanden dicht door een verlengd onderhoud.  Verwacht wordt wel dat Tihange 1 vanaf volgend jaar ook stevig wat geld zal opbrengen: ruim 720 miljoen euro. Maar Engie mag de verliezen van de voorbije 7 jaar overdragen. Het gat is zo groot -ruim anderhalf miljard euro- dat het tegen 2025 (het jaar van de sluiting van Tihange 1) amper zal opgevuld raken. Tihange 1 zal de Belgische staat dan ook geen cent overwinstbelasting opleveren.   

Voor Doel 1 en Doel 2 is dat wel het geval. Het akkoord over de levensduurverlening uit 2015 bepaalde dat de twee reactoren elk jaarlijks 20 miljoen euro moeten afdragen aan de Belgische staat. Een vast bedrag, dat dus niet is gekoppeld aan de opbrengsten van Doel 1 en 2. Een tweesnijdend zwaard, want in jaren van grote verliezen (zoals 2018; toen de reactoren 8 maanden uitlagen door een slijtageprobleem) moeten ze sowieso 40 miljoen storten aan de federale overheid. Maar ook in jaren van superwinsten (zoals nu) blijft het bedrag onveranderd op 40 miljoen. Omdat de heffing onafhankelijk is van de inkomsten van de kernreactoren, krijgt de CREG ook geen winstcijfers van Doel 1 en Doel 2.  Onze federale energieregulator weet dus simpelweg niet hoeveel de twee reactoren opbrengen.

Hoe dan ook: de fel gestegen winstmarges van de kernreactoren leveren de overheid extra geld op: gecorrigeerd zou dat volgens de CREG voor dit jaar 712 miljoen euro zijn: 185 miljoen meer dan in januari was begroot.

In 2023 en 2024 zal ons nucleaire park minder winst maken, denkt de CREG. Maar toch nog altijd 1,303 miljard in 2023 en 1,264 miljard in 2024. De overheid mag dan voor de twee jaren samen 828 miljoen extra belastininkomsten verwachten. Dat de kernreactoren minder zullen opbrengen, komt simpelweg doordat twee grote reactoren sluiten: Doel 3 dus over een paar weken en Tihange 2 in februari volgend jaar.

De CREG onderzocht ook opnieuw of de Belgische offshorewindmolenparken overwinsten boeken. Eerder al kwam de CREG tot de conclusie dat dat vermoedelijk niet zo zou zijn en ze blijft daarbij. 

De Belgische windmolenparken kunnen niet genieten van de geëxplodeerde stroomprijzen omdat ze quasi allemaal zijn vastgeketend aan langetermijncontracten, waarbij de verkoopprijs jaren geleden is vastgelegd. Een prijs die dus een pak lager lag dan de torenhoge prijzen op de dagmarkt nu. 

De CREG wijst er wel op dat de nieuwste windmolenparken door de hoge energieprijzen misschien minder subsidies zullen nodig hebben. De subsidies variëren namelijk met de inkomsten die de parken halen uit hun verkochte stroom. Hoe hoger die inkomsten, hoe lager de subsidies en omgekeerd. De parken zijn zo bij lage prijzen verzekerd van een veilige winstmarge. Maar de marge is dus ook naar boven toe geblokkeerd. Als de nieuwste parken toch meer geld uit hun verkochte stroom zouden binnenhalen, omdat ze interessantere contracten kunnen afsluiten, gaan de subsidies naar beneden. En dan moeten we op onze stroomfactuur dus minder subsidies betalen voor de offshore wind.

De CREG stelt zich de vraag hoeveel winst de handelaars op de energiemarkten binnenhalen. Dat zou wel eens behoorlijk veel kunnen zijn, suggereert de CREG. Vooral als die traders eerder aangekochte gas of stroom via goedkope langetermijncontracten nu opnieuw op de oververhitte markten gooien. Maar de CREG heeft er geen duidelijk beeld van.

Andere spelers die ook zouden kunnen profiteren van de exorbitante prijzen op de markt zijn de transporteurs van gas en elektriciteit, in casu Fluxys en Elia. Gastransporteur Fluxys haalt effectief meer geld binnen, via zijn lng-terminals in Zeebrugge en Duinkerke waar gekoeld vloeibaar aardgas wordt gelost en opgeslagen, maar ook via het verhoogde transport van gas via zijn pijpleidingen naar onze buurlanden (vooral Duitsland en Frankrijk). Maar Fluxys is een gereguleerd bedrijf: onze overheid bepaalt de maximale winstmarges. Alles wat Fluxys meer binnenhaalt moet worden gebruikt voor "het algemeen belang": verminderingen van de transportkosten op onze energiefacturen bijvoorbeeld. 

Ook (de gedeeltelijk geprivatiseerde) hoogspanningsnetbeheerder Elia staat onder controle van onze overheid. Maar, zo waarschuwt de CREG, Elia moet aardig wat investeren in zijn hoogspanningsnet. Daardoor zullen de komende jaren de kosten voor het transport van elektriciteit op onze factuur toch stijgen. Het is te hopen dat de belastingen op overwinsten uit kern- en gascentrales die stijging kunnen compenseren. Want dat onze energiefacturen de komende jaren onder druk zullen blijven staan, staat jammer genoeg bijna in de sterren geschreven.