Vlaams minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) wil er bij Europa op aandringen om in te grijpen in de prijs voor uitstootrechten die de industrie moet betalen. Dat zou de energierekening voor de industrie én de consumenten moeten milderen. Maar de uitstootrechten, die Europese bedrijven moeten aanmoedigen om minder broeikasgassen uit te stoten, maken slechts 10 procent uit van de totale energieprijs. Bovendien leveren ze België en de gewesten ook geld op - al staat dat geld door politiek gehakketak voorlopig nog op een geblokkeerde rekening.
Minister Demir wil Europa vragen om uitstootrechten goedkoper te maken. Is dat een goed idee?
Hoe moet Europa de energiecrisis aanpakken? Vandaag zitten de bevoegde kabinetten van de verschillende regio’s samen om daarover een gezamenlijk Belgisch standpunt af te spreken. Vrijdag bespreken de Europese ministers van Energie immers hoe ze de energieprijzen kunnen milderen.
Vlaams minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) zal vandaag opnieuw pleiten voor een aanpassing van de Europese koolstofprijs. Dat deed ze vorige week ook al op het Overlegcomité, al kantte Ecolo zich toen tegen het voorstel. Toch blijft Demir erin geloven.
“Ik hoop echt dat men de dogma’s en taboes kan loslaten”, stelt Demir in een persbericht dat haar kabinet uitstuurde in de aanloop naar het overleg. “Europa heeft alle sleutels in handen om de prijs van CO2 drastisch te laten zakken. Dit heeft als gunstig effect dat zowel gezinnen, KMO’s als de energie-intensieve bedrijven met internationale concurrentie iets meer ademruimte krijgen.”
Knippen in een markt die nu pas begint te werken
Demir vertolkt daarmee het standpunt dat de technologiefederatie Agoria vorige week ook innam: “De prijs voor de uitstoot van 1 ton CO2 is in het Europese Emissiehandelssysteem (ETS) de afgelopen tijd sterk gestegen, tot meer dan 100 euro per ton CO2 (de prijzen piekten in augustus op 98 euro per ton en zijn sindsdien gedaald naar 80 euro, red.). “Anderhalf jaar geleden was dat slechts 30 euro per ton CO2. De kost van deze CO2-emissierechten wordt doorgerekend in de berekeningswijze van de elektriciteitsprijs en komt dus zo ook indirect bij de verbruiker terecht.”
Wat is die koolstofprijs precies? Om de omschakeling naar een duurzaam energiesysteem te versnellen, en om fossiele brandstoffen uit te faseren, heeft de EU een prijs gekleefd op broeikasgassen die uitgestoten worden. Dat systeem heet het EU Emissions Trading System (ETS). Voor elke ton CO2 die wordt uitgestoten, moeten de zware industrie, de energie- en warmteproducenten en de binnen-Europese luchtvaart een prijs betalen.
Zo wil Europa die bedrijven aanmoedigen om energiezuiniger te worden, zodat ze minder broeikasgassen zouden gaan uitstoten. Daarom werkt Europa met een systeem van een beperkt aantal uitstootrechten, dat jaar na jaar kleiner wordt, waardoor de prijs (door de wetten van de markt) naar omhoog gaat. De menselijke uitstoot van broeikasgassen is de oorzaak van de klimaatverandering.
In principe is het niet moeilijk om de prijs van uitstootrechten naar beneden te halen. Net zoals de prijs nu kunstmatig opgedreven wordt door uitstootrechten uit de markt te halen, zo zou Europa kunnen beslissen om extra uitstootrechten vrij te geven.
Dat kan, want Europa zit momenteel op 2,6 miljard ongebruikte uitstootcertificaten die buiten de markt worden gehouden in de zogenaamde market stability reserve. Ter vergelijking: in mei circuleerden er “maar” 1,4 miljard uitstootcertificaten op de Europese markt. Zowel Demir als Agoria pleiten daarvoor.
In 2010 kon je nog een ton CO2 kopen voor de prijs van een kopje koffie
Claire Dupont (Universiteit Gent)
Alleen: daarmee dreigt Europa zijn eigen Fit for 55-doelstellingen voor de groene transitie te ondermijnen.
Want met elke maatregel die de prijs van koolstof naar beneden dringt, daalt ook de noodzaak voor de industrie om haar energieverbruik te verduurzamen. Net dat was jarenlang het probleem. “In 2010 kon je nog een ton CO2 kopen voor de prijs van een kopje koffie”, zo schetst professor Claire Dupont (Universiteit Gent). “Om echt goed te werken, moeten de prijzen tussen de 50 en de 100 euro liggen.” En dat is pas sinds een drietal jaar het geval.
Gas stuwt de energieprijzen, niet het ETS
Maar het zijn uitzonderlijke tijden, met uitzonderlijk hoge gasprijzen, dus zijn er misschien uitzonderlijke maatregelen nodig. Maar zou een aanpassing van de Europese koolstofprijs de energiefactuur voor bedrijven echt verminderen?
Natuurlijk is elke korting op de factuur voor de energie-intensieve industrie momenteel welgekomen, hoe klein ook. Maar de ETS-”taks” maakt slechts een fractie uit van de energiefactuur. Zo becijferde KU Leuven-vicerector Gerard Govers eind augustus op Twitter dat de koolstofprijs maximaal 13 procent uitmaakte van de totale energieprijs voor producenten van elektriciteit uit gas.
Dat benadrukte ook Tim McPhie, woordvoerder voor het klimaatbeleid van de Europese Commissie, gisteren nog eens. De prijs van gas is met 580 procent gestegen, die van het ETS met 58 procent, antwoordde hij desgevraagd. “Gas stuwt de prijzen naar omhoog, niet het ETS.”
De ETS-prijzen laten zakken, zou het probleem dus niet aanpakken bij de bron.
Opbrengst van het ETS: 1 miljard euro
Bovendien is het ETS niet alleen een bron van uitgaven. Het is ook een bron van inkomsten. En die inkomsten stijgen samen met de koolstofprijzen.
Dat zit zo: Europa verdeelt de inkomsten van het ETS-systeem over de lidstaten. Die kunnen daarmee bijvoorbeeld de energie-intensieve industrie compenseren voor de kosten die ze moeten maken door de gestegen energieprijzen. Maar de Europese Commissie suggereerde vorig jaar vooral om dat geld te gebruiken om de energiefactuur van kwetsbare gezinnen te verlichten.
En België dan? Ons land krijgt 2,56 procent van de ETS-pot. Volgens de oude verdeelsleutel, die gold van 2013 tot 2020, gaat 52,8 procent van dat geld naar Vlaanderen (maar daarover zo meteen meer). De rest gaat naar Wallonië (30,7 procent), Brussel (7,5 procent) en de federale staat (9 procent).
Over hoeveel geld we dan spreken? Voor 2021 en 2022 samen over meer dan één miljard euro.
De helft van die 500 miljoen gebruikte Vlaanderen in de vorige periode om bedrijven te compenseren voor het aandeel uitstootrechten op hun elektriciteitsfactuur. De rest, nog eens een 250-tal miljoen euro, kan gebruikt worden voor een resem klimaatmaatregelen, zoals de isolatie van huizen. Op die manier zouden de stijgende facturen van de gezinnen dus indirect gecompenseerd kunnen worden.
Als het aan de federale minister van Klimaat Zakia Khattabi (Ecolo) ligt, wordt het federale budget zelfs gebruikt om gezinnen rechtstreeks te vergoeden.
Gezocht: een akkoord
Alleen staat al dat geld voorlopig op een geblokkeerde rekening.
Vlaanderen gaat immers niet akkoord met de oude verdeelsleutel, en wil graag een groter deel van de koek. Aangezien Vlaanderen instaat voor 64 procent van het Belgische elektriciteitsverbruik, verdient het voor de volgende periode (2021-2030) ook 64 procent van de inkomsten uit het ETS-systeem die dat verbruik oplevert, zo redeneert Demir. De andere gewesten en het federale niveau zijn het daar niet mee eens.
Hoe lang het kan duren tot het tot een akkoord komt, toont de oude verdeelsleutel aan. Die werd pas in 2015 afgeklopt, twee jaar nadat ze in werking had moeten treden
Zolang er geen akkoord gevonden wordt, blijft dat geld geblokkeerd - al kunnen de verschillende partijen onderling overeenkomen om bijvoorbeeld nog één jaar de oude verdeelsleutel te gebruiken. Daarover lopen momenteel onderhandelingen die naar verluidt constructief verlopen. Het kabinet-Demir maakt zich sterk dat er zelfs binnen een week al een akkoord zou kunnen komen.
Bovendien heeft Vlaanderen niet gewacht op een akkoord, of het nu gaat om een voorlopig akkoord van één jaar of een akkoord voor de volledige termijn. Vlaanderen is nu al een deel van dat geld aan het uitgeven door pre-financiering.
Hoe lang het kan duren tot het tot een akkoord komt voor de hele periode tot 2030, toont de oude verdeelsleutel (2013-2020) aan. Die werd pas in 2015 afgeklopt, twee jaar nadat ze in werking had moeten treden, dus.
