Waarom stijgt niet alleen onze gas-, maar ook onze elektriciteitsfactuur? Hoe de duurste centrale de prijs bepaalt voor iedereen

De kern van de zaak is een zin die de laatste dagen al vaker is uitgesproken: de duurste elektriciteitscentrale bepaalt de prijs voor iedereen. Economen zullen u zeggen dat dit is hoe de markt nu eenmaal werkt. Dit heeft eigenlijk niets met elektriciteit of energie te maken. Het is een marktmodel dat voor heel veel goederen wordt gehanteerd: de laatste aanbieder die door de markt wordt geselecteerd om te leveren, bepaalt de prijs. Voor alle duidelijkheid: we spreken hier dan over de “spotmarkt” of “dagmarkt”, waar elektriciteit verhandeld wordt die de dag erop geleverd wordt. En waar er geen directe contacten zijn tussen vrager en aanbieder.

Op het eerste gezicht lijkt de spotmarkt niet zo heel belangrijk, want hij is maar goed voor een kwart van de elektriciteitsvolumes die in ons land verhandeld worden. De rest gebeurt elders, op de markt voor langere-termijn-contracten, of in rechtstreekse onderhandelingen tussen elektriciteitsproducenten en elektriciteitsleveranciers. Toch is die spotmarkt essentieel, want het is daar dat problemen eerst gesignaleerd worden: het is de kanarie in de koolmijn. Bovendien sijpelt het sentiment van daaruit door naar de hele markt. Grote prijsbewegingen op de spotmarkt zullen zich, met enige vertraging, doorzetten in alle contracten. Daarom focussen we hier op die spotmarkt.

Het marktmodel dat we zien op die spotmarkt, is het model waarvoor gekozen werd zowat 20 jaar geleden, toen in Europa de energiemarkt werd vrij gemaakt of geliberaliseerd. Die liberalisering kwam er vanuit het heersende denken in Europa dat het beter is de rol van de overheid, die vroeger de energieprijzen reguleerde, zo veel mogelijk te beperken en voluit de concurrentie te laten spelen. Het model heeft de voorbije twintig jaar ook zijn nut bewezen, zeggen experts, want tot voor de huidige crisis waren de groothandelsprijzen voor energie ontzettend laag. (Onze facturen daarom niet, maar dat had meer met allerlei taksen te maken.)

Het marktmodel dat gehanteerd wordt voor de prijszetting van elektriciteit, heet “marginal pricing”. Het gaat ervan uit dat elke producent zich aanbiedt op de markt met de prijs van zijn marginale kosten, dat zijn de kosten om één extra eenheid te produceren. Voor een gasgestookte elektriciteitscentrale of kortweg gascentrale, ligt die prijs heel hoog, zeker met de huidige gasprijzen. Voor een windpark dat gratis wind krijgt, ligt die heel laag. 

De markt selecteert op prijs en dus zal de centrale met de laagste marginale kosten, de “goedkoopste centrale”, altijd als eerste gevraagd worden om elektriciteit te leveren. De duurste komt pas helemaal achteraan in de rij. Het systeem leidt er ook toe dat de meest vervuilende centrales uit de markt worden geprijsd. Centrales die werken op steenkool of bruinkool en die dure uitstootrechten moeten betalen, zijn, in normale omstandigheden, altijd de hekkensluiters. (Nu zijn het de gascentrales, want we zitten niet in normale omstandigheden.)

Omdat er maar één prijs is voor iedereen, is het de duurste die de marktprijs bepaalt. De prijs moet namelijk hoog genoeg liggen om nog investeringen in die duurdere centrales aan te trekken, anders ben je niet zeker dat je altijd voldoende aanbod zult hebben. En is er dus een risico dat je ooit zonder stroom valt. En waarom is er maar één prijs? Omdat iedereen hetzelfde levert, ongeacht zijn onderliggende kosten: elektriciteit. 

Experts wijzen erop dat dit mechanisme van “dezelfde prijs voor iedereen” ertoe leidt dat producenten hun prijs zo laag mogelijk zetten. Ook hele goedkope producenten weten namelijk dat ze uiteindelijk toch nog een interessante prijs zullen krijgen. Zelfs als zij hun prijs op nul zetten, denk aan de gratis wind, weten ze dat ze nog altijd een vergoeding zullen krijgen. Want andere centrales moeten wél kosten aanrekenen. Anders gezegd: ze kunnen het zich permitteren nul euro te vragen. Want op het einde van de marktdag, als de prijs wordt vastgeklikt, zal die tien of honderd euro bedragen en dat weten ze. 

Als het mechanisme niet zo in elkaar stak, zou geen enkele centrale met een bodemprijs op de markt komen. Want elke centrale wil natuurlijk wel vergoed worden. Het is niet omdat de wind gratis waait, dat je je centrale op windkracht voor niks hebt gekregen. Dat was een zware investering, en die wil je terugverdienen.  Als het mechanisme niet zo in elkaar stak, zouden ook de goedkope centrales gaan gokken wat die dag een interessante prijs zou kunnen zijn. “Dan mag je er zeker van zijn dat ze hun prijs hoger zullen zetten dan alleen hun marginale kosten”, zeggen experts. “Dan zullen ze gokken wat de prijs van die dag is, en daar net onder gaan. In plaats van zich aan te bieden met kosten van nul euro, in het andere model.”

De verdedigers van de vrije markt zijn ervan overtuigd dat dit model tot de laagste prijs leidt, dat de goedkoopste aanbieder de prijs voor iedereen naar beneden trekt: iedereen wil namelijk geselecteerd worden om te leveren. Wie te duur is, blijft zitten met zijn goederen, in dit geval elektriciteit, en verdient niets. 

Maar als het model zo goed is, waarom zitten we dan nu in de problemen? Ten eerste omdat de elektriciteitsmarkt een heel specifieke markt is. Normaal keldert de vraag als de prijs exorbitant hoog is. Maar mensen en bedrijven blijven natuurlijk wel elektriciteit nodig hebben. De vraag is wel gedaald, maar naar nul kan die nooit gaan. 

Aan de aanbodzijde zien we ook heel abnormale zaken. Normaal piekt het aanbod als de prijs zo hoog gaat. Een aanbieder krijgt namelijk het signaal: “hier is veel geld te verdienen”. Maar zoals bekend reageert Rusland niet op deze prijsprikkel: het land levert niet meer maar minder aardgas. Het gaat deze gasleverancier dan ook niet om geld, maar om politieke macht. En daar zit ook een zwakte aan onze kant: we hebben ons veel te afhankelijk gemaakt van één marktspeler. 

Door de problemen waar we nu in zitten, gaan er stemmen op om het hele marktmechanisme maar op de schop te doen. Kenners van de energiemarkt zijn daarvoor beducht. “Je moet het model van de elektriciteitsmarkt, dat zijn nut heeft bewezen, niet weggooien omwille van een probleem met gas”, zeggen ze. “Beter is het om tijdelijke maatregelen te nemen om de situatie, die inderdaad onhoudbaar is, bij te sturen”. 

Het is nu uitkijken naar de maatregelen die Europa zal nemen. Uit gelekte documenten blijkt dat er plannen zijn om een prijsplafond in te stellen voor die elektriciteitsproducenten waarvan de productie niet rechtstreeks afhangt van het dure aardgas. Met andere woorden: er wordt dus gezocht naar een manier om de productie van de goedkopere elektriciteitscentrales niet langer te laten “besmetten” door de dure gascentrales. Hoe dat precies zou gebeuren, weten we wellicht pas later volgende week, als de Europese ministers van Energie hierover samenzitten.