Nu de vakantie op haar laatste benen loopt, is het tijd om afscheid te nemen van de zomer. Een zomer van extremen was het, zowel bij ons als elders in de wereld. Van de ergste hittegolf ooit gemeten in China, over het recordaantal bosbranden en aanhoudende droogte in Europa, tot de zware overstromingen in Pakistan nu. Het lijkt de klimaatopwarming in actie, maar is dat ook zo? VRT-journalist Stijn Vercruysse stak zijn licht op bij klimaatwetenschapper Wim Thiery.
Zomer van extremen: het lijkt de klimaatopwarming in actie, maar is dat ook zo?
De zomer van 2022 zal bij velen van ons lang in het geheugen blijven zinderen. We blikken terug op de droogste zomervakantie sinds het begin van de metingen, terwijl ook de temperaturen flirtten met records. Eind juli werd de op één na hoogste temperatuur ooit in België gemeten, terwijl augustus een hittegolf liet noteren. En in de ons omringende landen was het niet anders, integendeel.
Welke fenomenen doen zich voor?
Hitte en droogte die elkaar versterken: klimaatwetenschappers zijn niet verrast over die wisselwerking. "Onder normale omstandigheden wordt een deel van de energie van de zon gebruikt om het vocht uit de bodem te verdampen", legt professor Wim Thiery, klimaatwetenschapper aan de VUB, uit.
"Maar nu komen we uit een zeer droge lente, waarin nauwelijks neerslag viel en we kurkdroge bodems hebben. Vandaag wordt alle energie van de zon die het oppervlak bereikt, niet gebruikt om water te verdampen, maar om de lucht boven dat oppervlak op te warmen. Die warmere lucht gaat dan de laatste restjes vocht die er nog zijn, verdampen en de bodem nog droger maken. Je komt dus terecht in een vicieuze cirkel, waarbij hitte en droogte elkaar versterken. Zo komt het ook dat er een tendens bestaat dat droge periodes gevolgd worden door warme."
Dit zelfversterkende mechanisme wordt nog versneld door andere mechanismen, zoals veranderingen in de straalstroom. De straalstroom moeten we ons voorstellen als een rivier van lucht op 10 kilometer hoogte.
De polaire straalstroom is belangrijk voor ons weer. Omdat de noordpool sneller opwarmt dan de rest van de aarde is het temperatuurverschil tussen polen en tropen kleiner geworden. Dat doet de straalstroom afzwakken en meer kronkelen. De golven brengen warme lucht naar het noorden en koude lucht naar het zuiden. Wij zijn deze zomer ten zuiden van zo’n bocht, aan de warme kant, terechtgekomen, terwijl dat vorige zomer juist aan de koude, regenachtige kant was.
"Wanneer de straalstroom bochtiger is, zien we dat er een tendens is dat weersystemen ter plaatse blijven trappelen, waardoor het weer gedurende langere tijd hetzelfde zal zijn", legt Wim Thiery uit. "Vorig jaar bleef een lagedrukgebied hangen boven West-Europa, met onder meer de extreme neerslag en overstromingen in Wallonië. Dit jaar hebben we juist hogedrukgebieden gezien die ter plaatse blijven trappelen en ertoe leiden dat de hitte kan accumuleren, waardoor je extreme hitte krijgt op een bepaalde plaats."
We zien weersextremen over de hele wereld, geen enkele regio wordt gespaard
Klimaatwetenschapper Wim Thiery (VUB)
De tendens doet zich overal in het noordelijk halfrond voor, en heeft deze zomer ook delen van Amerika en China doen kreunen onder droogte en hitte. Maar ook zuidelijker zien we uitzonderlijke weersomstandigheden. Zo staan ze in Oost-Afrika voor een vijfde mislukt regenseizoen op rij, terwijl Pakistan vandaag lijdt onder bijzonder zware overstromingen.
"We zien weersextremen over de hele wereld. Geen enkele regio blijft gespaard", zegt Wim Thiery. "Voor sommige weersextremen is er een heel duidelijke link met de klimaatverandering. Dat geldt voor de extreme hittegolven, met name ook in Europa."
Wat brengt de toekomst?
Verrassend zijn de fenomenen in feite niet. "Wat we vandaag voor onze ogen zien gebeuren, is wat computermodellen al jaren voorspellen", zegt Wim Thiery. En wat voorspellen die modellen voor de toekomst? "Naarmate de opwarming van de aarde zich verder blijft doorzetten, zullen de extremen blijven toenemen in aantal, duur en intensiteit."
Wat we nu extreem noemen, dreigt in de toekomst het nieuwe normaal te worden. "We zien dat de zeer uitzonderlijke hittegolf van 2003, toen er 70.000 doden vielen in Europa, vandaag al helemaal geen uitzonderlijke hittegolf meer is. Het gaat heel snel momenteel: het klimaat warmt op met 0,2 graden per decennium. Heel snel zien we dat wat vandaag nog uitzonderlijk is, over enkele decennia gewoon is, of zelfs eerder aan de koude kant."
Maar we kunnen de trend nog stoppen. "De toename van extremen zal stabiliseren zodra we onze uitstoot van CO2 en broeikasgassen naar nul hebben gebracht. We staan vandaag dus voor een keuze: actie ondernemen om onze uitstoot van broeikasgassen onder controle te krijgen, of verder doen zoals we vandaag bezig zijn, en die extremen ondergaan met alle negatieve gevolgen van dien."
