Michail Gorbatsjov is overleden. De laatste leider van de Sovjet-Unie kampte al enkele jaren met gezondheidsproblemen en stierf volgens Russische staatsmedia in het ziekenhuis. Daarmee verdwijnt een van de belangrijkste figuren die de 20e eeuw heeft hertekend, al gebeurde dat hertekenen niet volgens het plan dat hij in gedachten had. Zijn hervormingen kwamen te laat om de Sovjet-Unie te redden, en de door het communisme onderdrukte nationalistische reflexen staken opnieuw de kop op. Gorbatsjov werd 91 jaar.
Michail Sergejevitsj Gorbatsjov (1931) was een product van het communistische Sovjetmodel en een van de grootste hervormers van de 20e eeuw. Afkomstig uit een landbouwkolchoze in Stavropol in het zuiden van Rusland, studeerde hij rechten en landbouweconomie.
Hij rees snel door de lokale rangen van de CPSU, de communistische partij van de Sovjet-Unie, en werd in '74 lid van de Opperste Sovjet (parlement in Moskou) en in '79 het jongste lid ooit van het politburo (de inner circle van de KP-leiding).
Samen met velen uit de jonge garde in de communistische partij (KP) was Gorbatsjov toen al overtuigd dat er snel hervormingen nodig waren om de stagnatie van het Brezjnev-tijdperk (1964-1982) weg te werken. Toen Joeri Andropov (1982-84) Leonid Brezjnev opvolgde, werden de partijkaders massaal verjongd en steeg de ster van Gorbatsjov.
Het overlijden van Andropov en diens oerconservatieve opvolger Konstantin Tsjernenko (1984-85) hadden intussen duidelijk gemaakt dat vernieuwing nodig was en in maart 1985 werd Gorbatsjov partijleider en sterke man, de achtste uit de Sovjetgeschiedenis en de eerste die geboren was na de Russische Revolutie van 1917. Nadien werd hij ook nog president van de Sovjet-Unie.
Glasnost en perestrojka
Gorbatsjov en de zijnen waren ervan overtuigd dat het tanende Sovjetsysteem enkel gered kon worden door snelle en drastische politieke en sociaaleconomische hervormingen. De wereld leerde twee nieuwe Russische begrippen: "glasnost" (openheid) en "perestrojka" (herstructurering).
De Sovjetburgers willen volledige en onvoorwaardelijke democratie
Partijleider Gorbatsjov in een toespraak in 1988.
Niet het einde van het communisme was het doel, wel de aanpassing ervan aan nieuwe evoluties. Glasnost stond voor meer transparantie en verantwoordelijkheid van leiders tegenover het volk, dat het recht kreeg om kritiek te uiten op de corruptie en het wanbeleid, iets ongehoords in de Sovjettijd. Gorbatsjov aarzelde ook niet om dissidenten, zoals wetenschapper Andrei Sacharov, vrij te laten of uit ballingschap te laten terugkeren.
Perestrojka stond voor het geheel van politieke en economische hervormingen die de kwakkelende Sovjeteconomie nieuw leven moesten inblazen. Voor het eerst sinds Lenin konden er opnieuw privébedrijven worden opgericht en werd de economie meer losgemaakt van de partijcontrole.
De welvaart nam dan wel niet echt veel toe, maar de Sovjetburgers konden de vrijheid wel smaken en het nieuwe regime was aanvankelijk erg populair.
De afbraak van het imperium
"We can do business together", zo vatte de Britse premier Margaret Thatcher de westerse gevoelens tegenover "Gorbie" samen. Na enkele ontmoetingen met VS-president Ronald Reagan sloten oost en west akkoorden over de ontmanteling van middellange afstands-raketten in Europa, tot dan een grote bron van spanningen. (Lees verder onder de foto).
Ook de terugtrekking van Sovjettroepen uit Afghanistan in 1988 kon in het Westen op goedkeuring rekenen. Gorbatsjov zette ook een streep onder de Brezjnev-doctrine waarmee Moskou tot dan toe voogdij uitoefende op de Oost-Europese satellietstaten.
In de tweede helft van '89 leidde dat tot de val van het ene na het andere communistische regime en het einde van de controle die Moskou sinds 1945 over Oost-Europa had uitgeoefend. De revoluties gingen verder dan wat Gorbatsjov gehoopt had, maar verliepen -op Roemenië na- vrijwel geweldloos. In december 1989 verklaarden Gorbatsjov en VS-president George Bush Sr. op Malta de Koude Oorlog voor beëindigd. De afname van die internationale spanningen leverde Gorbatsjov in 1990 de Nobelprijs voor de Vrede op.
Al spoedig kwamen er ook barsten in de Sovjet-Unie zelf: eerst braken etnische rellen uit in Centraal-Azië en de Kaukasus, daarna scheurden de Baltische republieken zich af. In '90 en '91 versnelde de ontrafeling van het Sovjetrijk steeds verder, te meer doordat de nieuwe vrijheden de macht van de KP (en dus van Gorbatsjov) geërodeerd hadden. (Lees verder onder de foto).
De Augustuscoup en het einde
Die evolutie stoorde de conservatieven, maar ook voormalige medestanders van Gorbatsjov. Sommigen vonden dat de situatie uit de hand liep, anderen zoals Boris Jeltsin, die als president van de Russische deelrepubliek een rivaal begon te worden, vonden dat het niet ver genoeg ging.
Tussen 19 en 21 augustus 1991 pleegden leden van het politburo een staatsgreep en werd Gorbatsjov gevangen gezet. De coupplegers hadden echter geen rekening gehouden met massaal volksprotest en met Jeltsin die troepen kon overhalen zijn kant te kiezen. De coup faalde jammerlijk en Gorbatsjov werd vrijgelaten, maar al spoedig bleek dat zijn rol, en die van de Sovjet-Unie, uitgespeeld was.
We hadden tien jaar om na de Koude Oorlog een nieuwe wereldorde uit te bouwen en we hebben die kans verprutst
Gorbatsjov in The London Daily Telegraph in 2008.
Steeds meer deelrepublieken, waaronder Rusland, verklaarden zich soeverein of onafhankelijk en Gorbatsjov kon of wou daar niet meer tegen optreden. Op 25 december 1991 nam Gorbatsjov ontslag. Een dag later werd de Sovjet-Unie ontbonden en nam Rusland de internationale positie van de Sovjet-Unie over (de kernmacht, het vetorecht in de Verenigde Naties en dergelijke meer). Een tijdperk was geëindigd. Na zijn presidentschap leidde Gorbatsjov nog enkele kleine oppositiepartijen in Rusland, maar kon hij niet veel gewicht meer in de schaal gooien. In het Westen bleef zijn reputatie als historische hervormer evenwel overeind. In zijn latere jaren uitte Gorbatsjov kritiek op zowel de manier waarop het Westen Rusland behandelde als op het terugschroeven van de vrijheden in het Rusland van Vladimir Poetin. Toch had Gorbatsjov nog weinig krediet bij zijn landgenoten en raakte hij vergeten door jongere generaties.
Ten onrechte: Gorbatsjov was een van de belangrijkste leiders van de 20e eeuw. Onder zijn bewind werden de twee Duitslanden herenigd, vielen de Berlijnse Muur en het IJzeren Gordijn, maar ging tegelijk ook de Sovjet-Unie ten onder. Wellicht waren die dingen zonder hem ook wel gebeurd, maar het is de verdienste van Gorbatsjov dat dat min of meer gecontroleerd en zonder veel bloedvergieten of een internationale crisis kon gebeuren. Dertig jaar na de val van de Berlijnse Muur zal Gorbatsjov wellicht warmer herinnerd worden in Duitsland dan in eigen land.
