De tol van de coronapandemie: levensverwachting in Vlaanderen daalt in 2020 met acht maanden

In het eerste jaar van de coronacrisis is ons land zwaar getroffen. De hoge dodentol door COVID-19 vertaalt zich nu ook in de Vlaamse sterftecijfers. Alles samen overleden in 2020 70.219 Vlamingen. Dat is het hoogste aantal sinds Vlaanderen bijna 30 jaar geleden de sterftecijfers zélf is gaan registreren. Ter vergelijking : in 2019 overleden 61.753 Vlamingen.

In 2020 stierven 10.829 Vlamingen aan de gevolgen van COVID-19. De ziekte die wordt veroorzaakt door het coronavirus, werd meteen de belangrijkste doodsoorzaak. En dat geldt zowel bij mannen als bij vrouwen. 

Meer dan dubbel zoveel mannen overleden aan covid als aan longkanker, de op één na belangrijkste doodsoorzaak bij mannen. En ook ruim dubbel zoveel vrouwen stierven aan covid als aan hartfalen en andere hartziekten, de tweede doodsoorzaak bij vrouwen. 

Kijken we naar de belangrijkste doodsoorzaken per leeftijd, dan komt COVID-19 op de eerste plaats bij 70-plussers. Op middelbare leeftijd sterven de meeste mensen aan longkanker, en ook borstkanker bij vrouwen. En op jongere leeftijd zijn zelfdodingen de meest voorkomende doodsoorzaak. 

Als we rekening houden met de groei en de veroudering van de bevolking, is de totale sterfte in Vlaanderen de afgelopen decennia gedaald. Dat is vooral te danken aan de volgehouden daling van het aantal overlijdens door kankers en door hart- en vaatziekten. 

"Ook in 2020 zien we dat het sterfterisico voor belangrijke doodsoorzaken zoals kankers en hart-en vaatziekten verder blijft dalen zoals in de jaren daarvoor", zegt Vlaams minister van volksgezondheid Crevits. "Maar COVID-19 heeft jammer genoeg de daling van het totale sterftecijfer gestopt."

Meer nog, de totale sterfte is voor het eerst sinds lang duidelijk gestegen. Want de hoge sterfte aan  covid wordt maar voor een klein deel gecompenseerd door minder sterfte aan andere oorzaken, zo blijkt uit de cijfers van het Agentschap Zorg en Gezondheid.

"Dat wijst erop dat de meeste mensen die overleden aan COVID-19,  anders niét in hetzelfde jaar zouden gestorven zijn aan een andere oorzaak", analyseert minister Crevits. "Anderzijds is een kleinere groep verzwakte mensen door covid vermoedelijk wel iets vroeger overleden. Het gaat vooral om mensen die leden aan ademhalingsziekten, en ook hartfalen en dementie. Want voor die ziekten tellen we duidelijk minder overlijdens in 2020."

De oversterfte door covid doet meteen ook de levensverwachting dalen in Vlaanderen. Een jongen die in 2020 is geboren, heeft een gemiddelde levensverwachting van 80,2 jaar. Dat zijn ongeveer negen maanden minder dan in 2019.  

Een meisje dat in 2020 is geboren, heeft een levensverwachting van 84,2 jaar. Dat zijn ongeveer acht maanden minder dan een jaar eerder. De levensverwachting voor meisjes en jongens valt daarmee terug tot ongeveer het niveau van 2015.

Maar die terugval in de levensverwachting is een tijdelijk fenomeen. Volgens het Belgische statistiekbureau Statbel herstelt de levensverwachting in ons land zich in 2021 min of meer op het niveau van 2019. Op Vlaamse cijfers daarover is het nog wachten. 

In 2020 overleden 970 Vlamingen door zelfdoding. Ondanks de coronacrisis is het aantal suïcides min of meer gelijk gebleven. Maar bij mannen ouder dan 75 tellen we in het eerste coronajaar 120 zelfdodingen, 21 méér dan een jaar eerder. "De duidelijke stijging bij oudere mannen is echt wel verontrustend", beklemtoont minister Crevits, "want ze zijn sowieso al een zeer kwetsbare groep, als het gaat om zelfdoding." 

"De fysieke gezondheid gaat vaak achteruit, waardoor oudere mannen minder zelfstandig en mobiel worden", legt Gwendolyn Portzky uit van het Vlaams Expertisecentrum Suïcidepreventie. "Maar oudere mannen komen vooral makkelijker in eenzaamheid terecht, zeker als hun partner overlijdt. En ze leggen zelf minder sociale contacten, wat oudere vrouwen wel doen."

Opvallend is dat we de hogere zelfsdodingscijfers bij oudere mannen vooral noteren in maart en november van 2020, telkens wanneer het coronavirus zwaar toesloeg. "Misschien maakten ze zich zorgen dat zij of hun partner ziek zouden worden. En vreesden ze sterk beperkt te worden in hun sociale contacten", denkt professor Portzky. "Maar de coronapandemie heeft blijkbaar zwaar gewogen op het mentaal welzijn van oudere mannen."

"We zijn dit jaar gestart met de preventiecampagne 'Kom uit je kop' , gericht op (oudere) mannen. En we willen daar nog sterker op inzetten", zegt minister Crevits. "Want het is écht van belang om te spreken over je zorgen, en we zien dat vooral oudere mannen daar heel kwetsbaar in zijn."