Eerste Britse premier met Indiase roots of nieuwe Margaret Thatcher: wie volgt Boris Johnson straks op?

De halve zomer hebben Rishi Sunak en Liz Truss het hele land doorkruist om deel te nemen aan zogenaamde "hustings", bijeenkomsten van leden van de Conservatieve Partij waar beide kandidaten zich voorstellen en antwoorden op vragen uit het publiek. Het is een traditie die stamt uit de tijd dat er nog geen audiovisuele media waren en dit de enige manier was voor kiezers om uit te maken wat voor vlees ze in de kuip hadden. 

Van Norwich in het uiterste oosten tot Cardiff in Wales, en van Exeter in het zuidwesten tot Perth in centraal-Schotland, de afgelopen weken doorkruisten de 2 kandidaat-premiers heel Groot-Brittannië. Midden augustus staken ze zelfs even de Ierse Zee over tot in Belfast waar de Conservatieve Partij amper enkele honderden leden telt. Naar schatting heeft de partij in totaal tussen de 180.000 en 200.000 leden. Het doorsnee lid van de Tories is mannelijk, blank en ouder dan 45.

De toernee eindigde vorige woensdag in een volgepakte Wembley Arena in Londen. De bedoeling was om zoveel mogelijk steun te verzamelen want het zijn de partijleden die per brief konden bepalen wie hun nieuwe leider en dus ook de nieuwe Britse premier wordt. Maar de hustings werden ook live uitgezonden via het internet en op lokale televisiezenders zodat alle Britten een idee konden krijgen over waar de 2 kandidaten voor staan. De stembussen sloten op 2 september.

Vanaf 1 oktober stijgt het plafond voor energieprijzen in het Verenigd Koninkrijk met maar liefst 80 procent. De NHS - de nationale gezondheidsdienst - heeft al gewaarschuwd voor een "humanitaire crisis" als de regering geen maatregelen neemt. Twee derden van de Britse huishoudens zullen moeite hebben om hun rekeningen te betalen, zo wordt voorspeld. Maar geen van de 2 kandidaten is er voorlopig voor te vinden om het plafond voor energieprijzen te verankeren, zoals Labour voorstelt. 

Rishi Sunak stelt voor om de btw op de energierekeningen te schrappen en de armste Britten een "tegemoetkoming" te geven van "enkele honderden ponden". Hij is ook een voorstander van de verlenging van de belasting op de "overwinsten" van de energiebedrijven die hij zelf invoerde als minister van financiën. En als dat nodig is dan moeten de Britten deze winter desnoods energie rantsoeneren. 

Liz Truss twijfelt eraan of "hand-outs" een goed idee zijn, en van de belastingen op energiewinsten en rantsoeneringen wil ze al helemaal niet horen. Een van de oplossingen die ze voorstelt is om de groene heffing op energierekeningen te schrappen. Die is ingevoerd om de transitie naar groene energie te financieren. Experts twijfelen eraan of die voorgestelde maatregel echt een verschil zal maken.  

Een thema dat Liz Truss op elke hustings ter sprake brengt, is een forse verlaging van de belastingen. Daarmee treedt ze naar eigen zeggen in de voetsporen van voormalig premier Margaret Thatcher, die ze beschouwt als haar grote voorbeeld. Een belastingverlaging voor gezinnen en bedrijven zal de hogere levenskost compenseren en op termijn zorgen voor een hogere economische groei. Om die belastingverlaging te betalen, stelt Truzz voor om 30 miljard te lenen. Ze is er zeker van dat ze een recessie zal kunnen afwenden.

Rishi Sunak maakt brandhout van die plannen. Een belastingverlaging zal de modale Brit met een bescheiden inkomen of een gepensioneerde met een vaste uitkering in deze moeilijke tijden niks opleveren, zegt hij. Het zal in tegendeel de inflatie nog verder de hoogte in jagen en het land naar een recessie drijven. Sunak zegt dat hij eerst de inflatie wil aanpakken alvorens aan belastingverlagingen te denken.

Over een ding zijn beide kandidaten het roerend eens: de Schotten kunnen de eerstvolgende jaren geen nieuw onafhankelijkheidsreferendum houden. "Dit is absoluut niet het moment om daarop te focussen", zei Rishi Sunak daarover. De Schotse regering, die geleid wordt door Nicola Sturgeon van de SNP, de Schotse Nationalisten, maakte dit jaar het voornemen bekend om in 2023 een tweede referendum te houden, 8 jaar na het eerste. Maar in principe hebben ze daar de goedkeuring van Londen voor nodig.

Ook Liz Truss, die Nicola Sturgeon tijdens een van de hustings "een aandachtszoeker" noemde en "iemand die het best genegeerd kan worden", is een vurig voorstander van "the Union". "We zijn een grote familie" zei ze, "en ik zal zo'n scheiding niet toelaten." In Schotland vallen die woorden niet echt in goede aarde. De meest recente opiniepeiling wijst uit dat de steun voor onafhankelijkheid met Truss als premier alleen maar zal toenemen.

Tijdens de hustings in Belfast kwamen ook de gevolgen van de Brexit ter sprake. Die zijn het meest voelbaar in Noord-Ierland, nu er een buitengrens van de Europese Unie in de Ierse Zee ligt, tussen het Ierse eiland en Groot-Brittannië in. Daarom zijn er in de Noord-Ierse havens extra controles nodig op goederen die uit Groot-Brittannië komen. In haar functie als minister van Buitenlandse Zaken diende Liz Truss enkele maanden geleden de "Protocol Bill" in, waarin ze eenzijdig een aantal Brexit-afspraken met de EU wil opzeggen. 

"Dat is nodig om de vrede te bewaren in Noord-Ierland", argumenteerde ze tijdens de debatten. De DUP, de grootste protestantse en unionistische partij in Noord-Ierland, vindt het immers onaanvaardbaar dat er sinds de Brexit een grens ligt tussen Noord-Ierland en de rest van het Verenigd Koninkrijk, en weigert een nieuwe regering te vormen zolang dat "Protocol" van kracht is. Truss bevestigde dat ze wil doorgaan met haar plannen, ook al heeft de EU hevig protest aangetekend. Rishi Sunak klonk iets gematigder en zei dat een onderhandelde oplossing nog altijd de voorkeur geniet.

Uittredend premier Boris Johnson pakte graag uit met zijn ambiteuze plannen om van het Verenigd Koninkrijk een CO2-neutraal land te maken tegen 2050. Maar zijn potentiële opvolgers zijn veel minder duidelijk over hun ambities. "Ik ben een voorstander van dat plan, maar we mogen onze energiebevoorrading niet uit het oog verliezen", zei Rishi Sunak daarover. 

Liz Truss is nog vager over haar plannen, behalve dat ze de groene heffing op de energieafrekening van de Britten - tijdelijk - wil schrappen. Hoe ze de energietransitie zal bekostigen, is niet duidelijk. Ze beklemtoont wel dat ze afwil van de afhankelijkheid van het buitenland door volop in te zetten op kernenergie, maar ook op de ontginning van schaliegas en nieuwe gas- en olieboringen in de Noordzee. 

Vorige week kreeg Truss nog een veeg uit de pan over haar lauwe klimaatambities van Nicola Sturgeon, die duidelijk nog een eitje met haar te pellen had. "Toen ik Truss ontmoette op de recente klimaattop in Glasgow had ik net een fotoshoot met Vogue achter de rug", zei de Schotse leider. "Het enige wat Truss van mij wou weten, was hoe ik dat voor elkaar had gekregen . "Ik antwoordde dat ze me gevraagd hadden, en dat het overigens niet de eerste keer was. Truss keek alsof ze een wesp had ingeslikt. We stonden op de grootste klimaattop ter wereld, klaar om de wereldleiders te ontvangen, maar dat was het enige waar ze met mij over wou praten."

Een half jaar geleden werd Rishi Sunak algemeen beschouwd als de meest waarschijnlijke kandidaat om Boris Johnson op te volgen, toen die in nauwe schoentjes kwam te zitten naar aanleiding van "Partygate". Maar Sunak kwam zelf in het vizier van de pers, toen bekend raakte dat zijn vrouw in Groot-Brittannië geen belastingen betaalde op de winsten van haar IT bedrijf omdat ze haar domicilie had in India. Hoewel niet in overtreding met de wet, veranderde ze dat "om geen schaduw te werpen op de campagne van mijn man". Maar het kwaad was al geschied, de exclusieve opleiding van Sunak aan privé-scholen, zijn dure schoenen en maatpakken, het werd allemaal gebruikt om hem weg te zetten als een "kandidaat van de elite". 

Liz Truss daarentegen komt uit een eerder links georiënteerde familie, ging naar een openbare middelbare school in Leeds en was lid van de Liberaal-Democraten voor ze overstapte naar de Conservatieven. Ze gebruikt haar "bescheiden" afkomst als een troef en positioneert zich tegelijkertijd als een kandidaat die de "traditionele waarden" van de Conservatieve Partij verdedigt. 

Ze hecht veel belang aan de status van het Verenigd Koninkrijk als een belangrijke wereldspeler en bezocht als een van de eerste ministers van Buitenlandse Zaken Oekraïne.  Een van haar stokpaardjes is de verhoging van het defensiebudget. Opzettelijk of niet laat ze zich vaak fotograferen in outfits die zo uit de kleerkast van wijlen Margaret Thatcher lijken te komen.

Ook de blijvende populariteit van Boris Johnson bij veel Conservatieve partijleden speelt in haar voordeel: Truss bleef tot op het eind een trouwe partijsoldaat, Sunak was degene die Johnson een dolk in de rug stak door op een cruciaal moment ontslag te nemen uit zijn regering. Enkele dagen later stortte die als een kaartenhuis in elkaar.

Uit alle recente peilingen komt Truss dan ook als frontrunner naar voor, met meer dan twee derden van de stemmen, en ook steeds meer parlementsleden keren zich af van Sunak en geven Truss hun steun. "Als ik win, zal ik de partij verenigen en het volledige potentiëel van ons fantastische land realiseren", is haar belofte.