Elke week komen er ook in ons land meer en meer bevestigde gevallen van het apenpokkenvirus bij. Vaccins blijken bij ons voorlopig nauwelijks te krijgen. Hoe ernstig is de situatie, hoe herken je de symptomen en wat bij een hoog-risicocontact? We zochten antwoorden op de meest gestelde vragen over de apenpokken.
Hoe ernstig is de verspreiding van apenpokken, hoe herken je symptomen en hoe zit dat met de vaccins?
Pieterjan Huyghebaert
Gepubliceerd:
In onze mailbox komen regelmatig vragen binnen over het apenpokkenvirus. Tegelijk is er op het internet - en zeker op sociale media - heel wat desinformatie over te vinden. Wij bundelen de belangrijkste vragen en hebben ze voorgelegd aan onder meer virologen Steven Van Gucht (Sciensano) en Marc Van Ranst (KU Leuven).
Klik op een vraag om het antwoord te lezen.
Hoe ernstig is de situatie momenteel?
Sinds eind mei zijn er in België al 482 mensen besmet geraakt met het apenpokkenvirus (cijfers van 2 augustus, Sciensano). Het gaat voornamelijk om mannen tussen de 16 en de 71 jaar oud. De cijfers zijn een onderschatting, want dit zijn de bevestigde gevallen. Besmettingen komen vooral voor bij mannen die seksuele contacten hebben met mannen, maar niet uitsluitend.
"We krijgen dit op dit moment niet onder controle", zegt viroloog Marc Van Ranst (KU Leuven). "De curve wereldwijd – en in ons land – gaat steil omhoog. We zien op verschillende plaatsen dat dit begint door te sijpelen naar vrouwen en kinderen (red. nog niet in België). Die getallen zijn klein en zijn er recent bij gekomen. Als we het niet onder controle brengen, gaat dit verder verspreiden."
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) spreekt over een "medische noodsituatie". Viroloog Steven Van Gucht van Sciensano relativeert. "We kunnen dit nog altijd elimineren, maar hoe langer we wachten, hoe moeilijker het wordt", zegt hij. "Het aantal neemt week na week toe, maar in absolute cijfers erg weinig in vergelijking met bijvoorbeeld covid. Het risico voor de algemene bevolking blijft beperkt."
De WHO had volgens Van Gucht ook niet veel keuze dan de noodsituatie uit te roepen. "Momenteel zijn er maar twee situaties: alles is normaal of je zit in een noodsituatie. Hier was een soort tussenfase wel handig geweest. Zodat je een probleem hoger op de politieke agenda krijgt om meer middelen ervoor te krijgen, zonder dat je – zoals nu – naar de hoogste alarmfase moet gaan."
Van Gucht onderlijnt wel het belang van sensibilisering. "Hoe minder wisselende seksuele contacten, hoe kleiner de kans op besmetting", zegt hij. Iets wat de WHO momenteel overigens ook aanraadt. Er loopt in dat opzicht een preventiecampagne van het Vlaams expertisecentrum voor seksuele gezondheid Sensoa specifiek binnen de homohoreca.
Wat zijn de symptomen van apenpokken?
Wie besmet is met het apenpokkenvirus krijgt in eerste instantie griepachtige symptomen. "Het begint met hoofdpijn, koorts, vermoeidheid, spierpijn en gezwollen lymfeklieren", zegt Van Gucht. "Die eerste symptomen komen er meestal tussen de 6 en 13 dagen na de blootstelling met het virus", zegt Van Ranst. "Het kan ook variëren van 5 tot zelfs 21 dagen, afhankelijk van hoe intens het contact met het virus was."
"Die symptomen zijn vergelijkbaar met de griep of zelfs met covid", gaat Van Gucht voort. "Pas na enkele dagen wordt het specifieker en begin je rode vlekken te krijgen. Die vlekken evolueren naar bobbeltjes en een soort van puistjes gevuld met vocht, meestal etter." Na een tijdje wordt dat blaasje een korstje. "Dat korstje valt na verloop van tijd af en daaronder zit dan – in veel gevallen - een litteken", zegt Van Ranst. "Meestal duurt het hele ziekteverloop 2 à 3 weken."
De symptomen zijn in grote lijnen bij de meeste patiënten dezelfde, maar de ernst kan enorm variëren. "Sommige mensen hebben maar een of twee kleine bobbeltjes, anderen hebben er tientallen. De ergste gevallen hebben zelfs honderden van die bobbeltjes", legt Van Gucht uit. "En dat kan zeer pijnlijk zijn. Zeker als je die rond de anus hebt, dan kan het heel pijnlijk zijn om naar het toilet te gaan."
Dat laatste getuigde ook Steven (red. niet Van Gucht dus) vorige week aan onze redactie. Hij liep het apenpokkenvirus op en is nu aan de beterhand. "Naar het toilet gaan was verschrikkelijk, ik viel zowat flauw", zei hij vorige week in dit artikel. "Je kan het vergelijken met een open wonde waarop je continue zoutwater of azijn smeert."
Waar komt de ziekte vandaan?
Voor het coronavirus werd al vrij snel naar de Chinese stad Wuhan gewezen, maar waar komt het apenpokkenvirus vandaan? "Het virus circuleert al een tijd in Centraal- en West-Afrika, maar werd grotendeels genegeerd door de wereld", zegt Van Gucht. "Er is weinig onderzoek naar gedaan en het is te weinig in kaart gebracht."
De stam die nu circuleert, is de West-Afrikaanse stam. "Op zich is dat goed nieuws, want die is minder dodelijk dan de Centraal-Afrikaanse", zegt Van Gucht. "Vermoedelijk is het virus meer dan een jaar geleden naar het Westen gebracht door een reiziger. Het circuleert in het Westen momenteel vooral in het netwerk van mannen die seks hebben met mannen. Het is geen ziekte die alleen homomannen treft, iedereen kan het krijgen."
Hoe gevaarlijk zijn apenpokken?
Apenpokken zijn een pak minder gevaarlijk dan de mensenpokken. "Wie in het ziekenhuis terechtkomt, lijdt meestal aan een secundaire bacteriële infectie", legt Van Gucht uit. "In de meest ernstige gevallen veroorzaakt het virus ook long- of hersenaandoeningen, maar dat is eerder zeldzaam." Al belanden er ook veel mensen in het ziekenhuis voor pijnbestrijding.
De stam die nu in West-Europa circuleert, is naar alle waarschijnlijkheid afkomstig uit West-Afrika. "Daar loopt 1 procent van de gevallen dodelijk af, maar dat zal een overschatting zijn", zegt Van Gucht. "Daar zien artsen vooral de zeer ernstige gevallen en is de behandeling van secundaire bacteriële infecties niet altijd optimaal."
Van Gucht vergelijkt daarom liever met Spanje. "Daar zijn meer dan 4.000 officiële besmettingen en zijn er twee sterfgevallen", zegt de viroloog die benadrukt dat ook die 4.000 een onderschatting zal zijn. "Het aantal sterfgevallen zal dus minder zijn dan 2 op 4.000 (of 0,05 procent). Het precieze getal is momenteel moeilijk te zeggen."
Hoe kun je het krijgen?
Het apenpokkenvirus is voor alle duidelijkheid geen soa. Het is ook geen ziekte die alleen homo's zou treffen, iedereen kan apenpokken krijgen door (langdurig) huidcontact met een besmette persoon. "Je kunt het dus ook krijgen door te knuffelen", zegt Van Ranst.
Ook Van Gucht benadrukt dat. "Vooral de huidletsels bevatten veel virus", zegt hij. "Als je dan huid op huid contact hebt, dan kan het virus zich verspreiden. Het komt dan bijvoorbeeld terecht in een wondje van de andere persoon die zo besmet wordt."
"Mogelijk kan het ook via de luchtwegen, maar we denken niet echt dat dit vaak gebeurt", zegt Van Gucht nog. "Mocht dat het geval zijn, dan zouden er al grotere uitbraken zijn." Van Ranst is het daarmee eens. "We zien veel virusdeeltjes in de keel, maar in de praktijk zien we die verspreiding niet echt. Als het al een rol speelt, zal het een bijrol zijn."
Het virus kan zich ook verspreiden via oppervlaktes. "In de praktijk gaat de verspreiding via oppervlaktes niet de gemakkelijkste weg zijn", zegt Van Ranst. "Er zijn wel al gevallen beschreven van besmettingen via handdoeken en bedlinnen." Al is dat geen grote reden tot bezorgdheid voor Van Gucht. "Je gaat het niet oplopen op de trein, bij de post of in de supermarkt", benadrukt de viroloog.
Het virus is volgens Van Gucht vrij makkelijk te inactiveren. "Net als het coronavirus heeft het een soort vetmantel die heel gevoelig is voor detergenten en voor alcohol vanaf 70 procent", legt hij uit. "Als je dus samenleeft met iemand met het virus, zou ik oppervlaktes – net als bij corona – goed reinigen en ontsmetten."
Wat als je denkt dat je het hebt?
Herken je de symptomen, dan neem je best telefonisch contact op met een van de gespecialiseerde centra om je te laten testen. De lijst staat op de website van Sciensano. Je laat best telefonisch weten wanneer je zou komen voor je test, zodat het personeel zich kan voorbereiden en beschermen.
Die testen gebeuren met een wisser van de huidletsels, een wisser van de keel of van de anus, of een speekselstaal. Die wisser wordt dan getest op de aanwezigheid van het virus. "De eerste symptomen lijken ook wat op covid, dus je kunt het best ook altijd een covidtest afnemen", vult Van Ranst nog aan.
De apenpokkentest is positief, wat nu?
Wie positief test op apenpokken moet drie weken in isolatie. "Dat is lang, maar dat is de duur dat je besmettelijk kunt zijn", zegt Van Ranst. "Isolatie betekent dat je niet met huisgenoten in contact mag komen en in elk geval aanraking moet vermijden."
"De maatregelen zijn vergelijkbaar met die van bij een covidbesmetting", legt Ria Vandenreyt van het Agentschap Zorg en Gezondheid uit. "Mensen moeten thuis blijven en mogen het huis alleen verlaten voor essentiële verplaatsingen, zoals om naar de dokter te gaan. We vragen ook zoveel mogelijk in de eigen kamer te blijven en een mondmasker te dragen als je de kamer verlaat."
Vandenreyt benadrukt ook dat het belangrijk is om geen gebruiksvoorwerpen te delen. "Zoals handdoeken of eetgerei." Handdoeken bijvoorbeeld was je het beste op 60 graden. Je neemt het best ook contact op met de mensen met wie je de afgelopen weken nauw contact hebt gehad. Normaal word je ook gecontacteerd door de contactopsporing.
Er is momenteel geen behandeling tegen de apenpokken zelf. De behandeling is gericht op het verlichten van de symptomen zoals pijn en jeuk. De meeste patiënten genezen binnen een paar weken. In heel uitzonderlijke gevallen kun je gevaccineerd worden na je besmetting. Daarover meer bij de vragen over vaccinaties.
Wanneer ben je een (zeer) hoog-risicocontact?
Ben je in contact geweest met iemand die achteraf besmet bleek met apenpokken, dan moet je een aantal maatregelen nemen. Die zijn afhankelijk van hoe intens dat contact was. Je wordt als zeer hoog-risicocontact beschouwd als je seks hebt gehad met die persoon of als je langdurig huidcontact hebt gehad terwijl er al huiduitslag was.
Je bent een "gewoon" hoog-risicocontact als je in hetzelfde huishouden woont als de besmette persoon, als je kleding, beddengoed of andere gebruiksvoorwerpen gedeeld hebt met de besmette persoon terwijl die al huiduitslag had of als je in de zorg werkt en onbeschermd contact hebt gehad met iemand die besmet was.
Zeer hoog-risicocontacten dragen best een chirurgisch mondmasker bij alle contact met andere mensen. Als je veel in contact komt met jonge kinderen, zwangere vrouwen of personen met een immuunstoornis, ga je best preventief 21 dagen in quarantaine.
Zowel zeer hoog-riscocontacten als "gewone" hoog-risicocontacten moeten drie weken lang checken of ze geen symptomen krijgen. Krijg je symptomen? Neem dan contact op met een van de ziekenhuizen in deze lijst . Vermijd het best nauwe en seksuele contacten. Mijd ook contacten met jonge kinderen, zwangere vrouwen of personen met een immuunstoornis.
Hoe verloopt de contactopsporing?
Net als bij het coronavirus, wordt ook bij het apenpokkenvirus met contactopsporing gewerkt. "We nemen contact op met de besmette persoon, vragen naar hun gezondheidstoestand, geven extra informatie over de maatregelen die ze moeten nemen en beantwoorden hun vragen", legt Ria Vandenreyt van het Agentschap Zorg en Gezondheid uit. "We brengen ook de contacten van die persoon in kaart om de verdere verspreiding van het virus te voorkomen."
De contactopsporing voor het coronavirus verliep – op z’n zachtst gezegd – niet altijd even vlot. "Contactopsporing alleen is ontoereikend om het probleem in te dijken", zegt Steven Van Gucht. De beperkingen zijn zeer gelijklopend met covid. "Vaak merk je de besmetting te laat op, waardoor je te laat komt met je contactopsporing", legt de viroloog uit. "Mensen gaven bij covid hun contacten al niet gemakkelijk door. Dat probleem is nog groter als het over seksuele contacten gaat. Vaak gaat het ook om contacten die hebben plaatsgevonden in het buitenland."
Vandenreyt geeft toe dat dit soms een probleem is. "We leggen hen daarom heel goed uit waarom het belangrijk is dat ze toch die informatie delen", vertelt ze. "Als mensen liever zelf de boodschap overbrengen, laten we dat toe. Ze kunnen dat ook anoniem doen. We geven trouwens nooit de naam door van de besmette persoon."
Hoe verloopt de contacttracing voor het apenpokkenvirus?
Hoe komt het dat er al een vaccin tegen bestaat?
De uitbraak in het Westen dateert pas van mei en daarvoor sluimerde de ziekte in Centraal- en West-Afrika, toch is er nu al een volwaardig vaccin op de markt. Dat komt omdat dat vaccin eigenlijk niet ontwikkeld is tegen het apenpokkenvirus, maar tegen de menselijke variant van dat virus.
"Het mensenpokkenvirus is eigenlijk uitgeroeid, maar in het kader van de strijd tegen bioterreur en biologische oorlogsvoering zijn veel landen blijven investeren in vaccins tegen de pokken", zegt Van Gucht. "Landen als het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en Nederland hebben er vrij grote voorraden van."
Intussen zitten we zo al aan de derde generatie van dat vaccin, met veel minder neveneffecten dan de vroegere pokkenvaccins. Het huidige vaccin wordt gemaakt door de Deense firma Bavarian Nordic.
"De productie moet daar nog goed op gang komen", zegt Van Gucht. "Er is veel meer vraag dan aanbod op dit moment. We hebben er in België zowat 3.000 en hopen er tegen het najaar zowat 30.000 te hebben."
Wie komt momenteel in aanmerking voor een vaccin?
Doordat het aantal beschikbare vaccins erg beperkt is, wordt er dus zeer gericht (en vrijwillig) gevaccineerd. Concreet komen vier doelgroepen in aanmerking:
Mannen die HIV+ zijn of HIV-Prep therapie krijgen en (in beide gevallen) in het laatste jaar minstens twee soa's hebben gehad
Mannelijke en transgender sekswerkers
Mensen met immuunstoornissen en zo een hoog risico lopen op besmetting
Laboratoriumpersoneel dat het virus opkweekt
Hun aantal wordt geschat op zo'n 2.000 personen. Zij krijgen vanaf deze week hun eerste dosis en hun tweede dosis vanaf de levering van de bijkomende vaccins in het najaar. Personen met een immuunstoornis die in aanmerking komen voor de vaccinatie krijgen hun tweede dosis wel al na 28 dagen.
In uitzonderlijke omstandigheden kan een vaccin ook worden toegediend na besmetting. "Dat moet maximaal 4 dagen na de blootstelling gebeuren", zegt Steven Van Gucht daarover. In de praktijk is dat meestal onhaalbaar. "Contactopsporing komt veel later op gang. Meestal ben je al twee weken verder. We maken wel een uitzondering voor mensen met een verstoord immuunsysteem. Die kan je nog vaccineren tot 14 dagen na blootstelling."
Hoe komt het dat er in ons land zo weinig vaccins zijn?
We hebben dus in België op dit moment slechts 3.000 vaccins tegen de pokken. Dat heeft te maken met de beperkte productiecapaciteit bij de Deense firma Bavarian Nordic. "Ons land doet wat het kan om zoveel mogelijk vaccins te kunnen kopen, maar voorlopig kunnen we niet meer doen", zegt Van Ranst. "De landen die nu proportioneel veel vaccins hebben, zijn de landen die toevallig hun stock aan het vernieuwen waren."
Dat is bijvoorbeeld het geval voor Nederland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. De Amerikanen hadden daardoor van bij het begin al 65.000 nieuwe vaccins ter beschikking. In totaal zijn al 340.000 dosissen geleverd aan de verschillende Amerikaanse staten en de komende weken worden nog eens 780.000 extra dosissen verwacht.
"Alle andere landen zijn afhankelijk van die ene producent (red. Bavarian Nordic)", zegt Van Ranst. "En die kan enkel zijn capaciteit opdrijven, of er zouden andere firma's moeten bijkomen die het vaccin kunnen produceren."
Binnen Europa is er een groepsaankoop voor de vaccins. "27 landen hebben ingetekend op 160.000 dosissen bij Bavarian Nordic", zegt Stefan De Keersmaecker, woordvoerder Volksgezondheid van de Europese Commissie. "Die worden verdeeld op basis van aantal inwoners, welke landen de grootste nood hebben en rekening houdend met de al aanwezige stock aan vaccins. België is één van de landen dat meteen een levering vaccins heeft gekregen."
Dat er zo weinig vaccins voorhanden zijn, leidt dan weer tot "vaccintoerisme". In het noorden van Frankrijk hebben zich bijvoorbeeld al heel wat Belgen laten vaccineren tegen het apenpokkenvirus. In Rijsel zijn er op anderhalve week tijd al enkele tientallen Belgen gevaccineerd. Het is in Frankrijk eenvoudiger om een vaccin te krijgen dan bij ons, en de Fransen hebben veel meer vaccins in voorraad.
