Na de schrijnende toestanden op de Borealis-werf: moeten de regels rond onderaannemingen strenger?

Consternatie vanochtend, toen bleek dat er op de werf van het chemiebedrijf Borealis in de Antwerpse haven 55 vermoedelijke slachtoffers van mensenhandel ontdekt zijn. De mannen in kwestie, afkomstig uit de Filipijnen en Bangladesh, werkten 6 op 7 dagen aan een hongerloon. Ze werden bovendien op een povere manier gehuisvest.

Volgens Borealis gaat het niet om werknemers van Borealis zelf, maar om medewerkers van de Frans-Italiaanse aannemer IREM-Ponticelli, een gelegenheidsconsortium dat werken op de werf uitvoerde. Borealis zegt dat het bedrijf nochtans "contractueel verplicht is om zich op een ethische en conforme manier te gedragen". Het chemiebedrijf verwacht "volledige transparantie en openheid van zaken door IREM-Ponticelli".

"Een standaardreactie", noemt Jan Buelens dat. Hij is advocaat, professor arbeidsrecht aan de UAntwerpen en schreef 10 jaar geleden een doctoraat over onderaannemingen. "Zij zeggen eigenlijk: 'Wij hebben een beroep gedaan op een aannemer die zich geëngageerd heeft om de arbeidsvoorwaarden na te leven, dus voor ons is de kous af'. Dat past volledig bij dat fenomeen van onderaanneming."

Dat is in opmars sinds de jaren 70, weet hij. "Maar vooral sinds de jaren 2000, en dan vooral met de uitbreiding van de EU naar Oost-Europa in 2004, heeft dat een hoge vlucht genomen. Vandaag is onderaanneming in de industrie en de bouw meer de regel dan de uitzondering."

Het voordeel is simpel: het bespaart kosten. "Je moet die mensen niet zelf in dienst hebben en je kunt beroep doen op mensen uit een sector waar de arbeidsvoorwaarden lager liggen", legt Buelens uit. "Bovendien worden de onderaannemers tegen elkaar uitgespeeld om de laagste prijs te krijgen. Die bedrijven gaan dus zelf op zoek naar manieren om hun prijs zo laag mogelijk te houden. Vaak komen zij zelf uit bij onderaannemers die niet altijd in koosjere omstandigheden werken. Zo wordt het probleem telkens verschoven naar diegenen die dat niet meer op een legale manier kan doen."

Op de werf van Borealis werd blijkbaar gebruik gemaakt van "derdelanders": mensen van buiten Europa die een arbeidsvergunning krijgen in een ander Europees land en die dan gedetacheerd worden naar West-Europa. "Dat gebeurt tegenwoordig massaal", zegt Herwig Verschueren, professor internationaal sociaal recht aan de Universiteit Antwerpen. "Maar daar wordt ook veel misbruik van gemaakt. Zo moeten die werknemers hetzelfde loon krijgen als een vergelijkbare werknemer in de lidstaat waar ze aan de slag zijn, maar dat gebeurt in de praktijk niet vaak."

Dat beaamt ook Gianni De Vlaminck, federaal secretaris van de socialistische vakbond ABVV Bouw. "Die mensen werken vaak in verschillende statuten op onze bouwwerven: werknemers, zelfstandigen en zelfs schijnzelfstandigen. Zij ondertekenen soms contracten waarbij ze aandeelhouder worden van een bedrijf. Op die manier is het voor de inspectiediensten vaak bijzonder moeilijk om te controleren wie welke verantwoordelijkheid draagt."

"Formeel is de laatste onderaannemer de eindverantwoordelijke", weet Buelens. "Vaak is dat een klein bedrijf helemaal onderaan de ketting. Het probleem is dat die kleine bedrijven amper solvabel zijn en dus verdwijnen met de noorderzon als er iets misloopt, met als gevolg dat de werknemers berooid achterblijven."

Verschueren vindt dat je "van de opdrachtgever, in dit geval Borealis, wel mag veronderstellen dat zij daar enig toezicht op houden, ook op de kwaliteit van het werk". Dat denkt ook Buelens. "Het gaat om een grote groep mensen, dus het zou verbazend zijn als men daar niets over wist."

"Nu zegt men vaak in een onderaanneming: tegen deze prijs moet je alles doen en wij willen er niks van weten. Want anders kan men achteraf vragen: 'Hoe komt het dat u niet hebt ingegrepen?' Dus bestaat het mechanisme erin om ervoor te zorgen dat men zo weinig mogelijk weet, zodat er achteraf niks kan opduiken waaruit blijkt dat men toch op de hoogte was. Maar in bijna alle dossiers die ik de voorbije 20 jaar gedaan heb, blijkt na onderzoek dat men toch altijd wel íéts wist."

Hoe zit dat juridisch in elkaar, die eindverantwoordelijkheid? "Op vlak van veiligheid regelt de Welzijnswet dat", zegt Buelens. "Die zegt dat de opdrachtgever nog altijd aansprakelijk blijft voor de veiligheid van mensen. Men moet dus clausules voorzien in contracten met onderaannemers en moet dat ook controleren. Als die aannemer zijn voeten daaraan veegt, moet men die eventueel toegang tot de werf ontzeggen. Dus de Welzijnswet is het verst gevorderd op dat vlak."

Maar op vlak van lonen zijn de regels in ons land heel beperkt. "Zo kunnen werknemers van onderaannemers eventueel hun loon hoger in de keten recupereren als ze niet juist betaald zijn. Het probleem is dat die regelgeving al van bij het begin geamputeerd is: er moet een verwittiging zijn van de sociale inspectie. En die regelgeving geldt pas voor toekomstige schulden, na 2 weken. Tegen dan kan een opdrachtgever het contract gewoon verbreken."

"Als hun rechtstreekse werkgever failliet gaat, kunnen die werknemers aankloppen bij het Fonds voor Sluiting van Ondernemingen en een deel van hun lonen kunnen recupereren via de overheid. Dan betaalt de belastingbetaler voor die sociale dumping. Maar in veel gevallen vertrekken de meeste werknemers al na een paar dagen weg naar andere filières van hetzelfde netwerk en zien ze hun loon niet meer."

De vraag is dan: hoe kan het anders? In zijn doctoraat van 10 jaar geleden had Buelens drie voorstellen naar voren geschoven. "Zo zou je een onderaanneming kunnen beperken tot maximaal 1 of 2 schakels. Dan is er meer controle. Hoe meer schakels, hoe meer kans op problemen. Voor bepaalde sectoren of functies kan je onderaannemingen zelfs gewoon verbieden." 

Buelens suggereert ook om firma's die beroep doen op een onderaanneming aansprakelijk te maken als er iets misloopt. "Jij bent de economisch sterkste partij om controles te kunnen doen. Als er iets misloopt, moet jij de lonen betalen op de werf."

Zijn derde voorstel was om vakbonden en inspectiediensten meer mogelijkheden te geven om inspecties te kunnen doen. Dat vindt ook De Vlaminck. "De inspectie is sinds jaar en dag onderbezet. Momenteel zijn er niet voldoende inspecteurs of inspectiediensten om dit probleem adequaat aan te pakken. De politiek moet daar de verantwoordelijkheid opnemen en meer inspecteurs aan het werk krijgen om bouwwerven te controleren, waar de problematiek zich in zeer grote mate stelt." 

Buelens van zijn kant vindt dat de wetgeving dan wel scherper moet. "Want als de inspectie ergens ter plaatse komt en men schermt daar met allerlei documenten in vreemde talen. Wat kunnen die doen? Die firma onderaan die keten, die gevestigd is in pakweg Montenegro, aanspreken? De huidige wetgeving zelf zorgt ervoor dat meer controles niet altijd zinvol zijn."

De Vlaminck wil dat bovendien combineren met strengere straffen voor overtreders. "Want anders heb je geen ontradend effect bij mensenhandelaars en fraudeleuze ondernemers." 

"Uiteindelijk hangt het er vaak van af hoeveel mensen zich het dossier aantrekken en van dit verhaal een symbooldossier willen maken, zoals bij die bouwramp in een school in Antwerpen", denkt Buelens. "De vergelijking met de bouw van de stadions in Qatar gaat niet helemaal op, want daar zijn heel veel mensen gestorven. Maar het is wel zo dat er op deze manier nog 'mini-Qatars' aankomen."

"Je weet dat mensen uit het verre buitenland naar hier worden gehaald, om aan 2 euro per uur te werken. Dat zijn echt slavenpraktijken. Je zit hier bovendien in een uitbuitingssituatie én in een onveilige situatie, want het gaat hier over een chemische fabriek. Dat is echt met vuur spelen."