Wat als malariamuggen naar België reizen? Vijf vragen en antwoorden over "luchthavenmalaria"

Er zijn wereldwijd meer dan 3.000 soorten muggen. Slechts enkele daarvan kunnen malaria overbrengen. Het gaat om muggen die behoren tot het geslacht Anopheles.

Je kan enkel malaria krijgen als je gestoken wordt door een Anopheles-mug die bovendien drager is van een specifieke parasiet. Deze parasiet vermenigvuldigt zich vervolgens in je lichaam, eerst in je lever en nadien ook in je rode bloedcellen. Dat veroorzaakt hoge koorts, spierpijn, hoofdpijn en koude rillingen. Patiënten ervaren het soms als een "grieperig gevoel", al kan de koorts erg hoog oplopen.

Niet behandelde malaria kan dodelijk zijn. In 2020 stierven volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)   meer dan 600.000 mensen aan de gevolgen van malaria.

Dat kan, al is de kans bijzonder klein. Muggen reizen soms mee in een vliegtuig dat afkomstig is van een tropische bestemming. Het kan dan gebeuren dat ze iemand steken in de buurt van de luchthaven.

De meeste van deze muggen zijn geen drager van de parasiet die malaria veroorzaakt en ze zijn dus ongevaarlijk. Slechts in zeldzame gevallen is een mug wél drager. Als zo'n Anopheles-mug je steekt, dan kan je besmet worden en dus malaria krijgen. Men spreekt in dat geval over "luchthavenmalaria", omdat de besmetting meestal in de buurt van een luchthaven gebeurt. 

Opmerkelijk detail: sommige exotische muggen, bijvoorbeeld de tijgermug, duiken ook op in bandencentrales. "Dat komt omdat er veel internationaal transport is van banden", zegt professor Leen Delang (KU Leuven). "Soms blijft in die banden een dun laagje water staan. Muggen kunnen daarin hun eitjes leggen. En die eitjes kunnen vervolgens volwassen muggen worden."

"Malariamuggen zal je echter niet vinden in bandencentrales", zegt bioloog Isra Deblauwe van het Instituut voor Tropische Geneeskunde. "Hun eitjes kunnen niet lang genoeg overleven."

Luchthavenmalaria is erg uitzonderlijk, maar toch waren er de voorbije jaren verschillende gevallen in België. Zo werd een medewerker van de luchthaven vorig jaar besmet. Een koppel uit Kampenhout kwam twee jaar geleden zelfs om het leven door malaria. Waarschijnlijk werden ze gestoken door een eenzame, verdwaalde mug.

"We hebben dat geval grondig onderzocht ", zegt Isra Deblauwe. "Waarschijnlijk was de mug afkomstig van Gabon of Kameroen, al kunnen we dat niet met zekerheid zeggen."

Luchthavenmalaria is niet nieuw, maar het lijkt de laatste jaren wel vaker voor te komen. Dat komt vooral door de sterke toename van het internationaal luchtverkeer. Er zijn daardoor meer vliegtuigen die heen en weer vliegen tussen tropische bestemmingen en landen zonder malaria, zoals België. Dat vergroot de kans dat af en toe wat muggen meereizen.

Ook klimaatopwarming speelt een rol. "Daardoor zijn er vaker hittegolven", zegt Isra Deblauwe. "Tropische malariamuggen die met het vliegtuig meereizen naar België, kunnen dan langer overleven. Daardoor kunnen ze ook verder vliegen en is er meer kans dat ze iemand steken en besmetten."

Exotische Anopheles-muggen die malaria kunnen overdragen, komen hier niet voor. Ze moeten dus eerst de lange vliegtuigreis naar België overleven. Bij aankomst worden ze meteen geconfronteerd met een volgende uitdaging: het gematigd Belgisch klimaat. Malariamuggen gedijen immers het best bij warme temperaturen en een hoge luchtvochtigheid.

"Ook hun typische broedplaatsen vind je in België niet zo veel", zegt Isra Deblauwe. "De kans dat exotische malariamuggen zich in België kunnen nestelen is daarom op dit moment onbestaand."

"Huisartsen in de buurt van de luchthaven raden we aan om waakzaam te zijn", zegt Joris Moonens, woordvoerder van het agentschap Zorg en Gezondheid. "Ze moeten rekening houden met malaria als mogelijke diagnose. Dat is belangrijk wanneer ze mensen over de vloer krijgen met symptomen als spierpijn en koorts, zonder duidelijke oorzaak."

In België is er ook het MEMO+ project voor de monitoring van exotische muggen. "We zetten muggenvallen op parkings, waarbij we vooral zoeken naar tijgermuggen", zegt Isra Deblauwe. "Sciensano heeft ook een website waar burgers foto's van tijgermuggen kunnen posten. Maar tijgermuggen kunnen dus geen malariaparasieten overbrengen, wel enkele virussen."

Ook in de luchtvaart hebben ze aandacht voor het probleem. Aero-Sense, een firma uit Roeselare, ontwikkelt chemische producten voor gebruik in vliegtuigen. "De cargoruimte wordt daarmee behandeld voor het opstijgen", zegt Robbe Vangheluwe van Aero-Sense. "Het cabinepersoneel gaat ook door het gangpad met een spuitbus. Zo kan je vermijden dat muggen meereizen."

Een dergelijke behandeling is in veel landen verplicht. "In de luchthaven van Zaventem geven ze een vliegtuig pas vrij als het juist behandeld werd", zegt Vangheluwe. "De luchtvaartmaatschappij moet bij het landen zelfs de lege spuitbus afgeven, zodat alles kan gecontroleerd worden."

Met al die maatregelen en grondige monitoring is het gevaar op dit moment bijzonder klein... zelfs als je in de buurt van de luchthaven woont.