Expo Toetanchamon weer in Brussel (in een jaar vol egyptomanie)

Op 4 november 1922 deed de Britse onderzoeker Howard Carter een spectaculaire ontdekking in de Vallei der Koningen in Egypte. Na lang en vergeefs zoeken stootte hij op het 3.300 jaar lang intact gebleven graf van de jonggestorven farao Toetanchamon. Een eeuw na de ontdekking is de aantrekkingskracht van koning "Toet" nog niet verminderd. In september is het ook 200 jaar geleden dat de Egyptische hiërogliefen werden ontcijferd. Inspiratie voor verschillende expo's.

In Tour & Taxis in Brussel strijkt de tentoonstelling “Toetanchamon: zijn graftombe en zijn schatten” neer. Die heeft intussen al 40 steden aangedaan en maar liefst 7,5 miljoen bezoekers bekoord. Elf jaar geleden was dezelfde expo ook al eens te zien op de Heizel. “We mikken nu op een nieuwe generatie bezoekers,” zegt egyptoloog en wetenschappelijk adviseur Wolfgang Wettengel. Er zijn ook enkele nieuwigheden: een mooie fictiefilm over de ontdekking van het graf én prachtige ingekleurde foto’s van Harry Burton , die bij de opgravingen aanwezig was. Je ziet bijvoorbeeld hoe de vondsten in kisten via een smalspoor tot aan de Nijl werden vervoerd. 

Natuurlijk is het nep. Het zijn meer dan 1.000 objecten die nauwkeurig zijn gekopieerd door ambachtslui in Egypte. “Niet als vervanging van de originelen, maar als aanvulling," zegt egyptoloog Wettengel. Tot in de jaren 80 reisde het echte gouden masker van Toetanchamon de wereld rond, maar dat is verleden tijd. De grafvoorwerpen zitten in het Egyptisch museum van oudheden en vinden binnenkort onderdak in een nieuw Grand Egyptian Museum in Gizeh bij Caïro.

Replica’s hebben ook voordelen; ze zijn niet onvervangbaar zoals de echte voorwerpen. Wolfgang Wettengel wijst een beeldje van de godin Menkeret aan, die de koning op het hoofd draagt. Het origineel is verdwenen uit het museum van Egyptische oudheden in Caïro op het Tahrirplein, in de chaos van de revolutie van 2011…

Als bezoeker krijg je eerst een beeld van de drie tjokvolle ruimtes van het graf, net zoals Carter en zijn gezelschap die aantroffen. Vervolgens zijn alle objecten apart te zien en wordt het graf als het ware uit elkaar gehaald en “afgepeld” als de rokken van een ui. De mummie van Toetanchamon zat in drie kisten, waarvan een van massief goud, in een stenen sarcofaag en vier vergulde houten schrijnen. Die staan elk apart opgesteld, waardoor je de verfijnde versieringen des te beter kunt bewonderen.

En voorts zijn er koetsen, boten, tronen, stoelen en bedden te zien, en  juwelen, flacons voor cosmetica, een paar koninklijke sandalen, stuk voor stuk rijkelijk gedecoreerd. En uiteraard kom je veel te weten over de vele Egyptische goden en over de cyclische opvatting van dood en wedergeboorte.

Howard Carter was archeologisch tekenaar en werd in zijn zoektocht gesponsord door de Britse lord Carnarvon, de bewoner van Highclere Castle, dat een eeuw later bekend raakte als decor van de tv-reeks "Downton Abbey". Het was Carnarvon die aan Carter vroeg om te beschrijven wat hij zag, toen hij op 4 november 1922 een gat in de grafmuur had gemaakt. Antwoord: “Wonderful things!” Carvarvon overleed enkele maanden later. De mythe van de vloek van Toet was geboren.

De ontdekking van het graf was wereldnieuws en lokte meteen veel (rijke) toeristen naar Egypte. Om een idee te geven: het dagboek van Carter werd al in 1924 in het Nederlands uitgegeven en in hetzelfde jaar werden er al kopieën van de grafschatten getoond in het Verenigd Koninkrijk. De egyptomanie kreeg opnieuw een boost, maar was er ook al in de 19e eeuw, na de Egyptische veldtocht van Napoleon.

In 1822 had de Fransman Jean-François Champollion de Egyptische hiërogliefen ontcijferd, dankzij een tekst die in drie talen (Grieks, demotisch – een schrift uit de Egyptische oudheid – en in hiërogliefen) was gebeiteld in de beroemde steen van Rosetta. Een kopie ervan is in Brussel te zien; het origineel bevindt zich in het British Museum in Londen. Daar opent een bijzondere expo over hiërogliefen in oktober, net als in Louvre-Lens. 

In Marseille loopt er tot in oktober een tentoonstelling over de invloed van de farao’s op de populaire cultuur en ook in ons land onderzoekt het museum van Mariemont allerlei Egyptische fantasieën uit verschillende artistieke periodes.

En in Egypte zelf? Daar is het nog altijd wachten op het nieuwe  Grand Egyptian Museum (GEM) in Gizeh, bij de piramides. Twintig jaar geleden werd de eerste steen gelegd; de bouwfirma is het Belgische Besix. Mogelijk opent het de deuren op 4 november, 100 jaar na de ontdekking van het graf van Toetanchamon, maar zeker is dat niet. Eerder deze maand is een van de schrijnen van Toetanchamons graf verplaatst naar het nieuwe museum.