Mysteries ontrafeld: hoe kwam een totempaal in de Antwerpse haven terecht en waarom verdween hij weer?

"Toen ik klein was, gingen wij al eens op uitstap in de haven. Mijn vader werkte op de SAS en daar stond een totempaal", schrijft Sonia Hendrickx in een bericht aan onze redactie. Op Wikipedia wordt de paal zelfs vermeld in de tekst over het Siberiadok (zie foto). Hij zou er als een soort mascotte gezet zijn, om aan te duiden dat daar een uitbreiding van het Amerikadok zou gegraven worden. "Waar is deze totempaal gebleven? En heeft iemand er nog een foto van?" vraagt ze ons.

Een foto hebben we al snel gevonden. Een digitale kopie is vrij te vinden via in het internet in het Felixarchief, het stadsarchief van de stad Antwerpen. We trekken ermee naar Gaarkeuken 110. Daar komen heel wat mensen die in de haven werken, geregeld eten. Maar niemand die de paal ooit al gezien heeft of er zelfs van gehoord heeft.

Dat is ook het geval bij havenkenner Danny Deckers.  "Nochtans kwam ik hier geregeld in de buurt van de houtmagzijnen", vertelt hij. "Maar voor ik jullie vraag kreeg, had ik er nog nooit van gehoord. Toen ik mijn licht ging opsteken bij andere mensen, zeiden er toch een paar dat ze hem kenden. Hij moet gestaan hebben waar het Lefèbvredok eindigde, tot het in 1905 werd vergroot tot het Amerikadok. Maar ik denk niet dat hij echt aan de waterkant stond. Hier wat verder waren alle houtmagazijnen. Antwerpen was een grote houthaven. En daar zijn er toch wel wat mensen die zeggen hem ooit gezien te hebben."

We trekken ook met de foto naar het MAS. Daar hebben ze een grote Amerikaanse collectie, waaronder bijvoorbeeld die van Dora Janssens-Arts . In totaal bezit het MAS 500.000 voorwerpen. "Maar helaas zit de totempaal die jullie zoeken daar niet bij", moet Vincent Boele ons teleurstellen. Hij is onder meer verantwoordelijk voor de Amerikaanse collectie. Het MAS heeft momenteel maar 2 totempalen. Die lijken in de verste verte niet op het gezochte exemplaar (zie foto). De ene bestaat uit een beer met een vogel op zijn kop. Samen zijn ze nog geen 2 meter hoog. De andere is nog kleiner en smaller en bestaat uit enkele koppen en hoofden van dieren en menselijke figuren.

We weten dan ook nog niet of onze paal echt uit Amerika komt of dat hij hier werd gemaakt. Volgens Boele zitten er wel degelijk Amerikaanse elementen aan. "Het enige dat ik een beetje raar vind, is dat de vleugels ongeveer halverwege zitten. Normaal gezien staat de "dondervogel" helemaal bovenaan met zijn vleugels gespreid. Met zijn vleugels veroorzaakt hij donder en met zijn ogen de bliksem. Maar de andere figuren doen wel denken aan authetieke elementen. Zo'n figuur bijvoorbeeld met een uitgestoken tong, zie je ook wel op Amerikaanse totempalen. Die dient om kwaad af te weren. Als iemand jou met slechte bedoelingen benadert, steek je ook wel eens je tong uit."

Uiteindelijk maakt het voor Boele ook niet uit of hij Amerikaans is of niet. "Ik zou hem heel graag in de collectie willen. Hij staat symbool voor de band tussen Antwerpen, de haven, en Noord-Amerika en zijn culturen. En of hij nu daar gemaakt is of hier, dat doet er niet toe. Het is een heel mooi stuk, gezien de geschiedenis van Antwerpen, de haven en de culturen, waarmee de stad al eeuwenlang in contact komt."  

Onze volgende stop is het Felixarchief in Antwerpen. De foto is voor iedereen toegankelijk op het internet. Maar er is nog iets dat onze aandacht trekt: verschillende documenten over de "Antwerpse zagerijen", waarin onder meer het opstellen van een totempaal vermeld wordt . Die documenten moeten we ter plaatse inkijken.

Dat bezoek maakt duidelijk hoe de paal in de haven terecht gekomen is. Het blijkt uit een brief uit 1963 van een beheerder van Antwerpse Zagerijen N.V. "De lange winter heeft onze bouwwerven in het binnenland stilgelegd. Dit heeft ons de gelegenheid gegeven een totempaal te laten beeldhouwen door een van onze schrijnwerkers." De beheerder schrijft verder bekommerd te zijn om het fraaie uitzicht van de haven en vraagt daarom toestemming om de paal op hun bedrijfsterreinen te mogen zetten. "Onnodig te zeggen dat elke gelijkenis met levende personen louter toeval is", wordt er nog aan toegevoegd.

Enkele maanden later, in juni 1963, geeft het stadsbestuur die toestemming. Op een plan wordt aangeduid, waar de paal precies moet staan.

Helaas ging de N.V. Antwerpse Zagerijen in 1972 failliet en kwamen er verschillende andere bedrijven terecht op de terreinen. Vandaag is dat de Wijngaardnatie. "Mijn vader, die sinds 1950 actief was in de haven, zegt dat hij er bijna dagelijks langskwam", zegt CEO Peter Van den Eynde. Met de plannen in de hand gaan we buiten kijken. 

In het grasperk in de bocht van de Azobestraat stoten we inderdaad op een blok beton. De populieren die te zien zijn op de archieffoto staan er ook nog. Net zoals de magazijnen op de achtergrond, volgens Van den Eynde. "Die magazijnen hebben een heel specifieke, houten constructie en die is nog herkenbaar. Alleen waren het toen open magazijnen en zijn er nu zijwanden ingezet."

Hebben de uitbaters van de zagerij de paal nog kunnen redden na het faillissement en hebben ze hem meegenomen? Volgens documenten in het stadsarchief waren de beheerders de broers Yvan en Jean Meerbergen uit Brasschaat. Een zoon van Yvan, Marc, herinnert zich de paal in elk geval ook nog. "Ik was wel nog jong. Ik ben geboren in 1958 en de paal werd gezet in 1963, maar ik mocht elke zaterdag mee naar de zagerijen en ik herinner me de geur van het hout en die kleuren en figuren op de totempaal", vertelt hij. Dat er in de brief geschreven wordt dat gelijkenissen met bestaande personen toeval zijn, doet hem lachen. "Er hing een heel goede sfeer in de zagerijen. Ik zal misschien toch eens goed moeten zien of ik mijn vader herken." 

Het faillissement was uiteraard een zware dobber voor zijn vader en de hele familie. "Er werd weinig over gesproken. Ook al was dat faillissement de schuld van de overheid - ze betaalden hun facturen voor sporthallen niet op tijd - failliet gaan werd in die tijd beschouwd als een schande. Ik heb geen idee wat er met de paal is gebeurd. Ik kan me niet herinneren dat die bij iemand van de familie is terechtgekomen."

Maar dan lukt het toch nog om een neef van Marc te contacteren. Roland Meerbergen is een tiental jaar ouder dan Marc en hij herinnert zich wel wat er met de paal gebeurde. "Volgens wat ik gehoord heb, is die verkocht door de curator", vertelt hij. "Maar ik weet niet aan wie. Ik denk dat het iemand was met een pretpark of een plek waar kinderen konden komen spelen."

In het archief van Gazet van Antwerpen is de advertentie terug te vinden van de openbare verkoop, met daarin de naam van de curator. De griffie van de ondernemingsrechtbank in Antwerpen kan aan de hand van die gegevens dan weer de notaris vinden, die het verslag destijds maakte van de openbare verkoop. Die vond plaats op 30 en 31 mei, en 1 juni 1972. In de notariële akte zou de naam van de koper dan moeten staan. Als die nog bekend mag gemaakt worden, vullen we dit artikel nog verder aan.

Waar de totempaal nu precies is en of hij nog bestaat, blijft dus voorlopig een mysterie. Wat wel duidelijk is geworden, is dat de paal niets te maken had met een uitbreiding van het Amerikadok. Die informatie hebben we intussen verbeterd op Wikipedia .