Ex-guerrillastrijder tegenover steenrijke zakenman in misschien wel spannendste presidentsverkiezingen ooit in Colombia

Maanden geleden zag het er naar uit dat de linkse kandidaat Gustavo Petro (62) het misschien wel al in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen zou halen. Petro won die eerste ronde op 29 mei wel overtuigend, maar haalde uiteindelijk "maar" 40 procent van de stemmen.

Zijn uitdager vandaag in de tweede ronde is de steenrijke zakenman Rodolfo Hernández (77). Hij overtuigde in de eerste ronde 28 procent van de kiezers.

Die eerste ronde mag je best historisch noemen. De heersende elite die al decennialang het land bestuurt, kreeg een flink pak slaag. Bijna 70 procent van de kiezers heeft in de eerste ronde tegen partijen gestemd die deel uitmaken van het zogenoemde establishment.

Een duidelijk signaal dat de onvrede bij de Colombiaanse bevolking groot is. Petro en Hernández staan beiden voor verandering en willen de Colombiaanse politiek dooreenschudden. Een van hen zal die kans krijgen, maar of de nieuwe president veel slagkracht zal hebben, is de vraag. Geen van beiden heeft een meerderheid in het parlement. De nieuwe president zal dus moeten onderhandelen met de gevestigde orde.

Naast hun roep om verandering hebben de twee mannen nog iets gemeen. Het zijn twee ex-burgemeesters. Petro van de hoofdstad Bogotá, Hernández van Bucaramanga, de vijfde stad van Colombia wat het aantal inwoners betreft. En het zijn twee excentrieke kandidaten, elk op hun eigen manier.

Gustavo Petro heeft al een lange politieke carrière achter de rug, maar krijgt desondanks nog altijd het etiket van ex-guerrillastrijder opgekleefd. Petro sloot zich op zijn 17e aan bij M-19, een stadsguerrilla in Bogotá die in de jaren 80 het gerechtsgebouw innam. Hij liet zich toen overigens Aureliano noemen, een van de personages uit "Honderd jaar eenzaamheid" van de Colombiaanse schrijver Gabriel García Márquez. Petro nam zelf niet echt deel aan de gewapende strijd en stond vooral bekend als een van de "ideologen" van de beweging.

In 1990 sloten de rebellen van M-19 vrede met de overheid en werd de guerrilla ontbonden. Petro stapte vervolgens in de politiek. Maar al snel ging hij in ballingschap in het buitenland (in België nota bene), nadat verschillende ex-rebellen die in de politiek gestapt waren, vermoord werden. Hij keerde pas op het einde van de jaren 90 terug naar Colombia.

In Europa is Petro ecologist geworden. Een van zijn programmapunten – het overschakelen van een olie-economie naar hernieuwbare energie – vindt zijn oorsprong in die Europese jaren.

Zijn gooi naar het presidentschap is al de derde poging. In 2010 was het resultaat ronduit slecht, in 2018 haalde hij de tweede ronde, maar verloor die van zittend president Iván Duque. Wint hij nu wel, dan wordt hij de eerste linkse president van Colombia.

Zijn tegenkandidaat Rodolfo Hernández was tot voor kort nationaal veel minder bekend dan Petro, ook al was hij burgemeester van een grote stad. Maar de campagne voor de eerste ronde bracht daar verandering in. De 77-jarige Hernández was niet weg te branden van het jongerensociaalnetwerk bij uitstek, TikTok. De ex-burgemeester, bouwmagnaat en miljonair overlaadde zijn volgers met korte simpele boodschappen en beloftes en kroonde zichzelf tot "The King of TikTok".

Een politiek etiket plakken op Hernández is niet simpel. Hij is een onafhankelijke kandidaat. Hij wordt wel eens in de rechtse hoek geplaatst, maar deze verkiezingen zijn geen traditionele strijd tussen links en rechts. Hernández staat los van de traditionele rechtse, conservatieve partijen en heeft zeker ook progressieve standpunten. Hij is voorstander van het recht op abortus, wil drugs legaliseren, steunt het holebihuwelijk en is voor hernieuwbare energie.

Eigenlijk is hij vooral een anti-establishmentkandidaat. In de Spaanstalige pers wordt hij daarom ook wel de Colombiaanse Trump genoemd, maar ook omdat hij net als Trump een rijke bouwmagnaat is en ja, ook grofgebekt. Net als Trump neemt Hernández geen blad voor de mond. 

Hernández deed amper mee aan tv-debatten tijdens de campagne voor de eerste ronde – en weigerde ook heel lang een één-op-ééndebat met Petro – maar zijn succes op TikTok bleek voldoende om hem naar de tweede ronde te loodsen en de gedoodverfde tegenstander van Petro, de conservatief Federico Gutiérrez die kandidaat was voor de coalitie van de huidige president, achter zich te laten.

Wie van de twee wint, de nieuwe president "erft" een sociaal en politiek instabiel land. Een goed jaar geleden was Colombia nog het toneel van groot volksprotest, waarbij de politie zich van haar hardste kant liet zien. Er vielen tientallen doden en honderden gewonden.

Het protest was gericht tegen een geplande belastinghervorming, maar keerde zich ook tegen de groeiende ongelijkheid en armoede in het land. Hoewel absoluut nodig en gerechtvaardigd volgens de betogers, werkte het straatprotest de polarisering in het land ook verder in de hand. De rijkere Colombianen ergerden zich blauw aan de "linkse relschoppers" in de straten van Bogotá, Cali en andere steden.

De belastinghervorming moest de gevolgen van de economische crisis aanpakken, maar ging uiteindelijk op de schop. Zoals in vele landen trof de coronapandemie de Colombiaanse economie hard, net als de wereldwijde inflatie op dit moment. Maar Colombiaanse economen zien de economie weer aantrekken, de stijgende olieprijzen helpen een olie-uitvoerend land als Colombia een beetje.

Petro’s verleden bij de guerrilla is gedrenkt in de strijd tegen de armoede en grote ongelijkheid in het land. Hoewel hij zijn rebellentenue afgegooid heeft, blijft die strijd nog steeds een van zijn speerpunten. Al zijn zijn standpunten iets gematigder geworden, een noodzaak om president te kunnen worden. Maar die ongelijkheid aanpakken, wordt zeker een van zijn prioriteiten.

Ook Hernández zegt dat hij de armoede in Colombia wil aanpakken en kondigde al aan dat hij daarvoor extra overheidsgeld wil vrijmaken. 

Maar Hernández' campagne draait eigenlijk voornamelijk rond één programmapunt: de corruptie bestrijden. Of zoals Trump het destijds noemde: "het moeras droogleggen". Pittig detail: Hernández wordt zelf beschuldigd van corruptie. Hij zou een bedrijf bevoordeeld hebben waarvoor zijn zoon heeft gelobbyd. Hernández ontkent schuld. 

Een ander moeilijk dossier dat de nieuwe president op zijn bord zal krijgen, is het vredesproces. In 2016 sloot de toenmalige president Juan Manuel Santos een vredesakkoord met de rebellen van de FARC, de op dat moment grootste actieve guerrillabeweging in het land. In ruil voor onder meer sociale en landhervormingen en de mogelijkheid om politiek actief te kunnen zijn, legden de FARC-rebellen na ongeveer 60 jaar strijd de wapens neer.

Maar de uitvoering van het akkoord sleept al jaren aan. Santos’ opvolger Duque wordt verweten dat hij bewust op de rem staat. Verschillende ex-rebellen namen de voorbije jaren ontgoocheld opnieuw de wapens op en de onveiligheid in het land neemt weer toe. De voorbije jaren zijn talrijke milieu- en sociale activisten en lokale gemeenschapsleiders vermoord. Het lot van de arme plattelandsbevolking is bijna 6 jaar na de ondertekening van het vredesakkoord amper verbeterd.

Petro wil daar, als hij wint, meteen werk van maken. Hij erkent het vredesakkoord en wil zo snel mogelijk het vredesproces met alle betrokken partijen opnieuw op de rails zetten en een "samenlevingspact" voorstellen. De landhervormingen die in het akkoord opgenomen zijn, zullen daarbij centraal staan.

Petro wil ook een vredesakkoord sluiten met het ELN, de op dit moment grootste rebellenbeweging in het land. Ook met het ELN zijn in het verleden al onderhandelingen gevoerd, maar zonder enige doorbraak.

Ook Hernández zegt dat hij achter het vredesakkoord met de FARC staat, hoewel hij er tijdens het referendum in 2016 tegen stemde. Hernández heeft nochtans redenen om argwanend te zijn tegenover (ex-)guerrillero’s. Rebellen ontvoerden zijn vader en hielden hem 135 dagen vast, tot Hernández losgeld betaalde.

Daarna, in 2004, werd ook zijn dochter Juliana, een twintiger toen, ontvoerd door rebellen. Tot op vandaag is onduidelijk of het om rebellen van de FARC of ELN ging, of gewapende criminelen. Feit is dat 2 miljoen dollar losgeld werd gevraagd, maar Hernández deze keer weigerde om te betalen, om ontvoerders te ontmoedigen bij de rest van zijn familie hetzelfde te ondernemen.

Hernández heeft al sinds 2013 niets meer over zijn dochter gehoord. Hij gaat ervan uit dat ze dood is. Ondanks die pijnlijke geschiedenis steunt Hernández naar eigen zeggen de uitvoering van het vredesakkoord met de FARC én wil hij ook onderhandelen met het ELN.

De tweede ronde van de presidentsverkiezingen belooft enorm spannend te worden. Sommigen gaan ervan uit dat de winnaar het misschien wel met het kleinste verschil ooit in de Colombiaanse geschiedenis zal halen.

Voor Petro zag het er aanvankelijk goed uit. De verwachtingen waren dat hij het in de tweede ronde tegen de kandidaat van de huidige regerende coalitie zou opnemen, Federico Gutiérrez, en het dan met gemak zou halen. Maar nu zijn tegenstander ook een anti-establishmentkandidaat is, een onvoorspelbare bovendien, lijken zijn kansen toch heel wat kleiner geworden. In sommige peilingen nam Hernández de voorbije weken nipt de bovenhand.

Gutiérrez riep zijn aanhang bovendien op om in de tweede ronde voor Hernández te stemmen. Ook Ingrid Betancourt deed dat, de ex-presidentskandidate die in de jaren 2000 zes jaar gegijzeld werd door de FARC. Al is haar aanhang bijzonder klein, ze trok zich nog voor de eerste ronde terug.

Petro’s verleden als guerrillastrijder wordt een van de grote vraagtekens. Hoewel M-19 al meer dan 30 jaar geleden werd ontbonden, werkt dat guerrillaverleden op vele conservatieve kiezers nog altijd als een rode lap op een stier.

Zijn grote troef zou dan wel eens zijn vicepresidentskandidate kunnen zijn, Francia Márquez, een jonge Afro-Colombiaanse vrouw en milieu- en mensenrechtenactiviste die veel kiezers uit landelijke gebieden en vrouwen weet te overtuigen. Ze was enorm zichtbaar in de campagne en inspireerde vele Colombianen met haar levensverhaal, waarin ze opklom van een poetsvrouw tot vicepresidentskandidate. Wint Petro, dan krijgt Colombia niet alleen voor het eerst een linkse president, maar meteen ook de allereerste Afro-Colombiaanse vicepresident.

Dat zal overigens ook het geval zijn als Hernández wint, want ook hij heeft een Afro-Colombiaanse vicepresidentskandidate, Marelen Castillo. Maar Hernández speelde haar niet uit in de campagne, ze was opvallend minder aanwezig dan Márquez.