Van de rode lijn naar de rode loper: leidt de straffeloosheid in Syrië tot meer oorlogsmisdaden in Oekraïne (en elders)?

Talloze oorlogsmisdaden zijn er in Syrië gepleegd sinds de revolutie die ontketend werd in maart 2011. Van het bombarderen van burgerdoelwitten als ziekenhuizen, scholen en markten, over marteling tot chemische aanvallen. Bewijzen van die oorlogsmisdaden zijn veelvuldig. Uit onze documentairereeks Syrië, de giftige oorlog (Canvas & VRTNU) blijkt ook dat van verschillende chemische aanvallen onweerlegbare bewijzen zijn dat het Syrische regime verantwoordelijk is. Nauwelijks is er iemand gestraft in die tien jaar tijd voor oorlogsmisdaden, en al helemaal niemand voor de chemische aanvallen.

Constant wordt de parallel getrokken tussen de oorlogen in Oekraïne en Syrië. De rode draad is Rusland. President Vladimir Poetin schoot de Syrische president Bashar al-Assad in 2015 ter hulp toen die de oorlog dreigde te verliezen. Sindsdien hebben de Russen de touwtjes stevig in handen in Syrië. 

De toegepaste militaire tactieken – the Syrian Playbook - zien we vandaag opnieuw in Oekraïne: burgerdoelwitten worden aangevallen, steden worden omsingeld zodat de inwoners geen kant uit kunnen. Levenslijnen voor water, voedsel en medicatie worden afgesneden, steden worden platgebombardeerd en de daaropvolgend aangeboden vluchtroutes worden ook een doelwit. Een brutale oorlogstactiek toen en nu. Alle strijdende partijen in Syrië hebben oorlogsmisdaden begaan: rebellengroepen, terreurgroep IS en zeker het regime van president Assad, met zijn bondgenoten Iran, Hezbollah en Rusland. 

Als het regime van Assad chemische wapens zou inzetten, zo zei de Amerikaanse president Barack Obama in 2012, zou dat een rode lijn zijn. "Je zal verantwoordelijk gehouden worden", zei Obama. Maar zo geschiedde niet. 

Op 21 augustus 2013 kon de wereld er niet meer naast kijken. Een grote chemische aanval op al Ghouta, vlak bij Damascus, kostte aan meer dan 1000 mensen het leven. Op deze schaal waren chemische wapens nog niet ingezet in het conflict. "Na Obama's waarschuwing van de rode lijn, verwachtten we niet dat het regime die verboden wapens toch zou gebruiken", zegt Bayan Rehan die toen in Ghouta woonde. "Het was de eerste keer dat ik een bloedbad zag zonder bloed", zegt ze. "Er was niets wat ik kon doen, want de meeste mensen waren dood toen ze binnengebracht werden in het ziekenhuis. De scène was verschrikkelijk. Doden lagen op de grond. Op hun voorhoofd waren nummers geschreven."

De rode lijn was duidelijk overschreden. Maar toch kwam er geen vergeldingsactie. Obama kreeg internationaal geen steun - niemand had zin om een nieuwe oorlog te beginnen. En ook in eigen land krijgt hij geen toestemming van het Congres om militair in te grijpen, na het debacle in Irak. "Heeft bombarderen wel zin?", redeneerde Obama verder tegenover zijn buitenlandadviseur Ben Rhodes. "Als we enkele landingsbanen verwoesten, worden die toch weer aangelegd." 

Was het niet beter om ervoor te zorgen dat Syrië gewoon geen chemische wapens meer had? En dus werd ervoor gekozen – er was ook niet echt een andere optie - om een deal te sluiten, samen met Rusland, om te gaan ontwapenen. Syrië moest lid worden van de Chemische Wapens Conventie, moest z’n hele arsenaal opgeven, zowel chemische voorraden, als productielaboratoria, als opslagplaatsen. En daarmee was de kous af. 

Het vervolg kennen we. Syrië heeft niet alle chemische wapens aangegeven. Het land schendt nog altijd de Chemische Wapens Conventie. De chemische aanvallen gingen door. Na een nieuwe zware aanval met het dodelijk sarin, in april 2017 in Khan Sheikhoun, deed president Trump wat Obama niet had gedaan: hij bombardeerde enkele militaire doelwitten, maar wezenlijk veranderde er niets. 

Ondanks de talloze onderzoeksrapporten, van de OPCW – de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens –, van de Verenigde Naties, van individuele landen, van onderzoeksorganisatie mét bewijzen dat er chemische wapens gebruikt zijn én door wie - meestal het regime van Bashar al-Assad, werd Syrië niet doorverwezen naar het Internationaal Strafhof.

Daarvoor is de goedkeuring nodig van de voltallige VN-Veiligheidsraad, waar Rusland - en de VS en China - vetorecht heeft. Geen Strafhof dus. Dat kon ook niet zelf in actie treden want noch Syrië, noch Rusland (en ook de VS en China niet) erkent het Strafhof. Grote landen blijven daardoor buiten schot. Ook Oekraïne is geen "State Party" zoals dat heet. Maar Oekraïne heeft eerder wel al uitspraken van het Strafhof erkend en dus kan de openbare aanklager over Oekraïne wel onderzoek doen. 

Dat betekent niet dat er niets kan gebeuren. Verschillende Europese landen zijn zelf rechtszaken gestart vanwege oorlogsmisdaden in Syrië. Tegen Syriëstrijders, tegen leden van IS en enkele keren ook tegen mensen van het Syrische regime. Denk maar aan de rechtszaak in Koblenz (Duitsland) waar een voormalige kolonel van de Syrische geheime dienst veroordeeld is tot een levenslange gevangenisstraf. Hij was in een gevangenis in Damascus betrokken bij de marteling van wel 4000 gedetineerden. Tientallen van hen zijn om het leven gekomen. 

Een lagere officier die samen met de kolonel naar Duitsland was "gevlucht" was eerder al veroordeeld tot 4,5 jaar cel. In Duitsland is zo'n rechtszaak mogelijk vanwege de wetgeving van Universele Jurisdictie die het voor landen mogelijk maakt om zware inbreuken op het Internationaal Humanitair Recht te vervolgen, ongeacht de nationaliteit van de daders. Ook in Frankrijk en Zweden worden rechtszaken voorbereid. Mogelijk wordt met die nationale zaken de druk opgevoerd om uiteindelijk toch tot een Internationaal Tribunaal te komen. 

De Verenigde Naties hebben het Internationaal, Onpartijdig en Onafhankelijk onderzoeksmechanisme IIIM opgericht om alle informatie en bewijzen rond oorlogsmisdaden - en de uitvoerders en opdrachtgevers daarvan - te verzamelen. Zij ondersteunen nationale rechtszaken en bereiden zich voor op een internationaal tribunaal dat er ooit misschien komt. De Franse rechter Catherine Marchi-Uhel, die het onderzoek leidt, gelooft daar rotsvast in. "Niemand is onaantastbaar", zegt ze. Of dat ook geldt voor Assad, Poetin en hun generaals, zal nog moeten blijken.

Verschillende rode lijnen zijn in Syrië gruwelijk overschreden. Er kwamen wat sancties, hier en daar een bombardementje, maar écht opgetreden is er niet. Bayan Rehan uit Ghouta vindt dat onvergeeflijk. "Ik wou dat ik een uur kon praten met Barack Obama, om hem te vertellen wat hij ons heeft aangedaan. De Syrische revolutie heeft me geleerd dat politiek vuil is. Het gaat niet over het aantal slachtoffers, maar over de voordelen die te behalen zijn. Ik heb het gevoel dat Obama een partner-in-crime is, dat hij Assad de toestemming heeft gegeven om ons te vermoorden."

Rehan is lang niet de enige die bijzonder gefrustreerd is over het gebrek aan internationale actie. Het frustreert hen dat de wereld geen voet tussen de deur heeft gezet om het punt te maken dat zulke grove oorlogsmisdaden niet zomaar kunnen passeren. 

Het bleek het voorbije weekend ook de frustratie van Nobelprijswinnaar Denis Mukwege in Oost-Congo, waar oorlogsmisdaden ook al decennialang onbestraft doorgaan. Tijdens het bezoek van het Belgische koningspaar daar, zei hij: "Wat de internationale gemeenschap doet in Oekraïne, vereert ons als mens, maar blameert ons als Congolezen." Alle burgers - Oekraïners, Syriërs, Afghanen, Congolezen, Rohingya - verdienen dezelfde behandeling als alle andere volkeren die lijden. "Als we een rechtvaardige wereld willen, kunnen we niet voortdoen met deze politiek van dubbele standaarden", sprak Mukwege. Dan rest de vraag hoé belangrijk we een rechtvaardige wereld vinden. 

Bayan Rehan gelooft er niet meer in. "Ik zie hoe het regime van Assad mag voortdoen, ik zie hoe oorlogsmisdadigers zich vrij bewegen in Europa. Ik zie geen enkel teken dat er gerechtigheid zal komen."

Assad en Poetin hebben gezien hoe ze wegkomen met de gruwelijkste oorlogsmisdaden. En dat zien ook andere autoritaire leiders in de wereld. De internationale gemeenschap is verlamd door vetostemmen in de VN-Veiligheidsraad, door de kater van eerdere oorlogen, door eigenbelang dat primeert. En zo is een rode loper uitgerold voor nieuwe oorlogsmisdaden. Doe maar voort, er is toch niemand die je stopt.