Vivian Maier: de kinderoppas die na haar dood een fotografe van wereldklasse bleek

Het heeft geen haar gescheeld of niemand had ooit over Vivian Maier gehoord. In 2007 was ene John Maloof een boek aan het schrijven over Portage Park, een stadswijk in Chicago. Hij was ook een liefhebber van vlooienmarkten. Op een openbare verkoop kocht hij voor 380 dollar een kartonnen doos met 30.000 negatieven, in de hoop dat er goede illustraties voor zijn boek tussen zouden zitten. 

Dat bleek niet het geval, maar hij vond de foto’s wel ongelooflijk cool. Een zoektocht op Google naar de fotografe, ene Vivian Maier, leverde aanvankelijk helemaal niets op.  

Op diezelfde veiling hadden ook twee andere kopers dozen met negatieven gekocht. Eén van hen publiceerde in 2008 enkele foto’s op het internet. Er kwam nauwelijks reactie. Allebei verkochten ze hun dozen dan maar aan John Maloof. Daar zullen ze nu wel ongelofelijk veel spijt van hebben.

Lees verder onder de afbeelding:

John Malouf bleef zich afvragen wie die Vivian Maier toch kon zijn: een journaliste, een professionele fotografe, een kunstenares? Ondertussen publiceerde hij 200 foto’s op zijn blog. En hij legde een link naar die blog op de fotosite Flickr. Dát ging plots viraal, er kwamen duizenden reacties op al die wonderlijke foto’s die getuigden van een uniek talent.

In juli 2009 leverde een zoveelste zoekopdracht op Google eindelijk een hit op: het overlijdensbericht van Maier in de Chicago Tribune. Maloof vond ook een adres op een envelop met negatieven. Hij zocht het daarbij horende telefoonnummer op, en belde dat op goed geluk.

Hij meldde prompt dat hij een hoop negatieven had gekocht van ene Vivian Maier. “O, dat was onze kinderoppas” zei de stem aan de andere kant. Een kindermeisje? Waarom zou een nanny al die duizenden foto’s nemen, vroeg Maloof zich verwonderd af. 

Lees verder onder de afbeelding:

Er volgde een vreemd verhaal. Vivian Maier bleek een tamelijk zonderlinge vrouw te zijn geweest, een eenling, zonder veel familie. Ze was nooit getrouwd, ze had geen kinderen, niets wees op een liefdesleven. Haar moeder was een Franse, haar vader half Oostenrijker half Hongaar. Ze had in haar jeugd afwisselend in de Franse Alpen en in New York gewoond. 

In 1951, toen ze 25 was, verhuisde ze definitief naar de States. Ze verdiende de kost met allerlei jobs, als naaister, huishoudster, en ook jarenlang als kindermeisje bij twee welgestelde families. 

Maar in haar vrije tijd maakte ze onophoudelijk foto’s, die ze aan niemand liet zien. Maloof vond later nog een koffer met 700 fotorolletjes die zelfs nooit ontwikkeld waren. In totaal zijn er nu ergens tussen 100.000 en 150.000 foto’s opgedoken, meestal in zwart-wit maar ook in kleur, en daarnaast ook nog home movies, en geluidsopnamen van de mensen die ze fotografeerde. 

Op VRT NU kan je de volledige documentaire "Finding Vivian Maier" vinden. Bekijk hieronder de trailer en lees daaronder verder:

Haar eerste camera was een Rolleiflex, een camera die je op borst- of heuphoogte houdt, zodat je met gebogen hoofd naar de zoeker moet kijken. Maier maakte dan ook heel wat foto’s met wat ze vanop heuphoogte door haar lens zag: elegante onderbenen met hoge hakken, kinderen die in de goot spelen, een slapende landloper op het trottoir. 

Geleidelijk gaat haar blik omhoog, en dan komt haar verbluffende talent naar boven om het juiste moment te vatten, in een trefzekere kadrering, met de juiste lichtinval. Allemaal gewoon op straat. Nu kunnen we een snelle reeks digitale opnames maken en daar achteraf de beste uit kiezen, toen had je maar een paar kansen om raak te schieten. En dat deed ze, keer op keer.

Lees verder onder de afbeelding:

Die laaghangende camera geeft haar ook de kans om oogcontact te maken met de gefotografeerde. Ze spreekt die ook aan, en de reactie legt ze bliksemsnel vast. 

Het Amerika van de jaren 60 en 70 beleefde een economische boom, maar Maier legt ook de keerzijde van die American dream vast: de rafelranden van de samenleving, de armoede, de zwarte achterstandswijken. 

In die keiharde maatschappij kijkt ze met de ogen van een overlever naar de rijkdom van de toplaag: de dure dames met bontjassen en handtassen die uit de chique modezaken stappen en die rare fotografe wantrouwend aankijken, de uitstalramen van de warenhuizen met modieuze jurken en juwelen die volledig buiten Maiers bereik liggen. Haar foto's zijn op die manier ook een sociale commentaar op de Amerikaanse samenleving.

Lees verder onder de afbeelding:

In die uitstalramen zie je ook vaak de weerspiegeling van Vivian Maier zelf, met haar camera in hand. Dat is iets waar ze mee gaat spelen, en veel van de honderden foto’s waarop ze zelf in weerspiegeling te zien is hangen nu op de tentoonstelling in Bozar.

In die reflectie maakt ze zelf deel uit van het tafereel dat ze vastlegt, ook weer meesterlijk gekadreerd, en vaak op onverwachte plekken: in de achteruitkijkspiegel van een auto, in de blinkende wieldop van een Volkswagen Kever. 

Sommigen zien in die originele selfies ook een daad van verzet: een manier om haar plekje in de wereld op te eisen. Elk zelfportret is een bewijs van haar bestaan in een maatschappij waarin ze heel haar leven onzichtbaar was. Soms is het enkel haar schaduw die haar aanwezigheid in de foto verraadt.

Lees verder onder de afbeelding:

Ze fotografeerde “wat gewoonlijk niet wordt opgemerkt, of niet belangrijk wordt geacht” schrijft Anne Morin, curator van de expo in Bozar, in de catalogus. “Wat gebeurt wanneer er niets gebeurt, behalve tijd, mensen, auto’s en wolken.”

Haar werk is een mengelmoes van Franse en Amerikaanse fotografie. “In Amerikaanse straatfotografie zit vaak meer actie, Franse fotografie is bedachtzamer. Maier combineert beide. Dat maakt haar uniek, net als het feit dat ze selfmade was, ze heeft nooit een opleiding genoten.”

Vivian Maier geldt nu, 15 jaar nadat haar foto’s opdoken, als een van de meest talentrijke straatfotografen ooit. Elke foto vertelt een verhaal: ze weet de vreugde, de weemoed, de wanhoop of de minachting van al die toevallige passanten op straat in één beeld feilloos vast te leggen. En je krijgt ook een uniek tijdsbeeld van New York en Chicago tussen de jaren 1950 en 1980.

Lees verder onder de afbeelding:

Maier hield haar hele leven ook obsessief letterlijk àlles bij. Op den duur heeft ze zo’n gigantische stapel boeken, persknipsels, negatieven, afdrukken en films verzameld dat ze die in bewaring moet geven in een meubelopslagplaats. 

Alles wordt een paar jaar later in beslag genomen om maanden onbetaalde huur te vereffenen. Op dat moment heeft ze geen werk meer, en nauwelijks een inkomen. Een van de families waar ze jarenlang kinderoppas is geweest betaalt verder de huur van een klein appartement. 

In 2007 ontdekt John Maloof haar fotoverzameling dan toevallig op de openbare verkoop van haar in beslag genomen inboedel. Op 21 april 2009 overlijdt Vivian Maier in Chicago. Na haar overlijden verovert haar werk de wereld.

Ondertussen zijn er al meer dan 50 tentoonstellingen aan haar werk gewijd, van Moskou tot Oslo, van Parijs tot Sao Paulo, van Shanghai tot Toronto. Daar heeft Vivian Maier zelf nooit iets van geweten.