Iconische foto die gruwel van Vietnamoorlog samenvat is 50 jaar: hoe "napalmmeisje" verzet tegen oorlog aanwakkerde

Het "napalmmeisje" zoals we haar kennen, heet eigenlijk Phan Thi Kim Phuc. Ze was negen jaar toen haar leven op slag dramatisch veranderde. Op 8 juni 1972, vandaag precies 50 jaar geleden, werd haar dorp Trang Bang in Zuid-Vietnam het slachtoffer van een luchtaanval. Een Zuid-Vietnamese bommenwerper wilde vermeende Vietcong-strijders uit het dorp verjagen en liet een lading napalm vallen, een uiterst explosieve stof die tijdens de Vietnamoorlog veelvuldig werd gebruikt door het Amerikaanse leger. 

Kim Phuc kan zich het moment herinneren alsof het gisteren was. Met andere inwoners had ze in de tempel dekking gezocht voor het oorlogsgeweld. Met haar broertje, neefjes en nichtjes was ze aan het spelen op de binnenplaats toen de bommenwerper kwam aanvliegen. "Het vliegtuig was zo luid en zo dichtbij", vertelde ze vier jaar geleden aan VRT-journalist Tom Van de Weghe. "Ik stond stil, durfde niet te bewegen. Toen zag ik hoe vier bommen uit het vliegtuig vielen en neerkwamen op de tempel waar we speelden."

Kim Phuc en andere kinderen renden ontredderd weg om aan de vuurzee te ontkomen. "Mijn kleren waren helemaal van mijn lijf gebrand. Het grootste geluk was dat mijn voeten niet verbrand waren, waardoor ik op de vlucht kon slaan. Ik schreeuwde: "Te heet! Te heet!"

Het dramatische moment werd op foto vastgelegd door Huynh Cong Nick Ut, op dat moment pas 21 jaar en in dienst bij het Amerikaanse persagentschap AP. Met andere persfotografen en journalisten was hij naar Trang Bang gekomen om verslag uit te brengen van de gevechten daar. Hij maakte de foto die historisch zou worden en ontfermde zich, net als anderen, over de kinderen. 

"Een soldaat gaf me water te drinken en probeerde me te helpen door water over me heen te gieten. Op dat moment verloor ik het bewustzijn, want daardoor brandde de napalm nog erger", zegt Kim Phuc. 

"Nick Ut veranderde voor altijd mijn leven", zegt Kim Phuc over de dag van de luchtaanval. "Met die foto, maar ook door me te redden". Het was de fotograaf die het meisje naar het ziekenhuis zou brengen. Vandaag hebben ze nog altijd een hechte band en noemt ze hem liefdevol "oom Ut".

De artsen dachten aanvankelijk dat de kleine Kim Phuc geen schijn van een kans maakte. De brandwonden waren zo verschrikkelijk dat ze naar het mortuarium werd gebracht, waar haar moeder haar uiteindelijk weghaalde. Een lange lijdensweg van operaties en chronische pijn volgde. 

Terwijl Kim Phuc ten dode opgeschreven leek, haalde ze daags na de luchtaanval wereldwijd de voorpagina's. Fotograaf Nick Ut had nochtans gedacht dat de foto niet zou worden gepubliceerd. De stelregel bij persagentschap AP was immers: geen frontaal naakt. Maar Horst Faas, een geroutineerde oorlogsjournalist in Zuid-Vietnam, zag meteen dat dit beeld zo sterk was dat de hele wereld het moest zien.   

De foto had inderdaad een enorme impact, doordat hij de gruwelijke gevolgen van oorlog voor onschuldige slachtoffers in beeld brengt. "Het is geweldig dat zo'n historisch moment werd vastgelegd, zodat mensen zien hoe afgrijselijk oorlog is", zo verwoordt Kim Phuc het zelf. "Waarom moeten kinderen zo lijden?". Zeker in de Verenigde Staten wakkerde het beeld mee het groeiende verzet tegen de aanslepende oorlog in Vietnam aan. 

De foto betekende een keerpunt in de Vietnamoorlog, maar Kim Phuc heeft hem lang gehaat, omdat ze geen mogelijkheid zag om ooit iets anders te worden dan "het napalmmeisje". Van de Vietnamese overheid moest ze haar studie geneeskunde opgeven om te worden gebruikt als anti-oorlogspropaganda. Ze werd gedwongen om buitenlandse journalisten en gasten te woord te staan, als symbool van het oorlogsgeweld. 

"Foto's leggen een moment in de tijd vast. Maar de overlevers die op de foto's te zien zijn, zeker de kinderen, moeten door met hun leven", zegt Kim Phuc. "Wij zijn geen symbolen. Wij zijn mensen. We moeten werk vinden, mensen om van te houden, gemeenschappen om te omhelzen, plaatsen om te leren en te worden gevoed."

Kim Phuc wist uiteindelijk een eigen leven op te bouwen in Canada. Daar kon ze in 1992 politiek asiel aanvragen samen met haar man, die ze had leren kennen tijdens een voortzetting van haar studies in Cuba. In Canada verzoende ze zich met haar traumatische verleden én met de iconische foto die haar bekend maakte in heel de wereld. 

Nu noemt ze de foto "een krachtig geschenk" en ziet ze het als haar missie om de boodschap die de foto symboliseert te blijven uitdragen. Ze richtte een stichting op waarmee ze kinderen helpt die ook het slachtoffer zijn geworden van oorlog, en ze is goodwill-ambassadeur van de Verenigde Naties.

"Ik ben dankbaar voor de kracht van die foto van mezelf als negenjarige en voor de weg die ik als persoon heb afgelegd. De gruwel die mij is overkomen is universeel geworden, en ik ben er trots op dat ik mettertijd een symbool van vrede ben geworden."

Enkele jaren geleden schreef Kim Phuc Phan Thi haar verhaal neer in een boek, "Het napalmmeisje" (Uitgeverij Boekencentrum)