Koning Filip brengt vandaag, tijdens zijn bezoek aan Congo, een kakuungu-masker terug naar de voormalige kolonie. Het zeldzame masker stond tot voor kort in het AfricaMuseum in Tervuren. Na bijna 70 jaar gaat het kunstwerk terug naar Congo. De terugkeer is een "symbolische start van een sterkere wetenschappelijke samenwerking tussen België en Congo". Wat het verhaal is achter dit bijzondere masker, lees je hier.
Koning Filip brengt voor het eerst zeldzaam masker terug naar Congo: dit is het verhaal achter het bijzondere kunstwerk
Leslie Hodge
Gepubliceerd:
Het zeldzame kakuungu-masker, dat het pronkstuk vormde in een aantal tijdelijke tentoonstellingen in het AfricaMuseum, is afkomstig van de Suku, een etnische groep uit de provincie Kwango, in het zuidwesten van Congo. Volgens Guido Gryseels, directeur van het AfricaMuseum, zijn er slechts enkele tientallen exemplaren in de wereld.
Met zijn 1,6 meter hoog (op zijn sokkel zelfs 1,8 meter) is het "reuzenmasker" zoals het ook wordt genoemd, een imposant kunstwerk, dat lijkt op een gigantisch gezicht. Het is versierd met volumineuze haren, die uit raffia bestaan. De overdreven gelaatstrekken, zoals dikke wangen en prominente kin moeten de toeschouwer angst aanjagen. Het is mat geschuurd, opvallend zijn ook de ogen die donkerder zijn gemaakt om extra op te vallen.
"Masker dient tegen bloeden tijdens besnijdenis"
Het indrukwekkende Congolese masker werd gebruikt bij rituelen om de overgang van jongen tot man te vieren. Een zeer gebruikelijk ritueel in het zuidwesten van Congo in het begin van de twintigste eeuw.
Tijdens de ceremonie werden de jongens meegenomen naar een plaats diep in de wildernis, waar ze onder meer leerden jagen en ontberingen moesten ondergaan. Ze werden er besneden, en de jongens leerden dansen met maskers. De kinderen mochten dansmaskers dragen, maar de belangrijke reusachtige kakuungu-maskers waren voorbehouden voor de leermeesters. Tijdens de slotceremonie zouden de vitale krachten van de voorouders samenvallen met de dansende gemaskerde jongens. Zo werd de overgang van de ene generatie naar de andere verzekerd.
"Het kakuungu-masker moest enerzijds dienen om de bloeding tijdens de besnijdenis tegen te gaan, anderzijds moest het de kwade geesten afschrikken", vertelt Gryseels nog.
"Gekocht op factuur voor 215 Belgische frank"
"Het was de wetenschapper Albert Maesen die het reuzenmasker in 1954 meebracht naar België", vertelt Gryseels. "Hij heeft daar toen een bedrag van 215 frank voor betaald, op factuur. "
Maesen trok op antropologische missie naar Congo in 1953. De missie in opdracht van het museum zou twee jaar duren. Tijdens zijn verblijf verzamelde de man meer dan 8.400 stukken, leren historische teksten van het Afrikamuseum ons. "Het was een missie om te bestuderen hoe mensen leefden", voegt Gryseels toe. "Zo bracht wetenschapper Maesen niet enkel maskers of kunst mee, maar vooral voorwerpen als kookpotten en lepels om informatie te verzamelen over de culturele gebruiken."
Maesen bracht meer dan 200 kratten met objecten mee. Het kakuungu-masker zat in krat nummer 117 van de expeditie, die op 19 april 1954 per boot naar België kwam. "De missie werd uitgevoerd in samenwerking met Congolese wetenschappers", benadrukt de museumdirecteur.
Gryseels schat dat het kakuungu-masker zo'n honderd jaar oud is en enkele honderdduizenden euro's waard kan zijn.
"Masker is geen roofkunst"
De directeur van het Afrikamuseum stelt dat het bewust niet over roofkunst gaat. "We zijn er zeker van dat dit stuk legaal is verworven door onze wetenschapper meneer Maesen."
Maar hij weet dat niet iedereen akkoord gaat met deze visie. "Alles wat in de koloniale periode is verzameld, zelfs al heb je ervoor betaald, wordt door sommigen gezien als een oneerlijke ruil. De witte man stond hoger in rang dan de verkoper van de werken. Daarom is alles wat in de koloniale periode werd vergaard voor sommigen illegitiem, maar daar zijn wij het niet mee eens."
Dit specifieke masker werd uitgekozen omdat "het een wereldberoemd, zeer uitzonderlijk en zeldzaam masker is en zich in zeer goede staat bevindt", volgens directeur Gryseels. Bovendien zijn er "geen originele kakuungu-maskers in degelijke staat in Congo zelf".
Met de terugkeer en de plechtige overhandiging door koning Filip in aanwezigheid van de Congolese president Felix Tshisekedi, hoopt het Afrikamuseum in Tervuren op een "versterking van de wetenschappelijke en museale samenwerking tussen België en Congo". Deze samenwerking gaat vooral over een nieuw project rond herkomstonderzoek van de collecties in het Africamuseum uit de koloniale periode.
Het kakuungu-masker wordt langdurig in bruikleen gegeven aan Congo. Momenteel bestaat er in België nog geen juridisch kader voor een gift van een federale collectie.
Wie het masker wil gaan bezichtigen, kan dat in het Nationaal Museum in Kinshasa.
