"Trial by TikTok": hoe het proces tussen Johnny Depp en Amber Heard leidde tot misinformatie op sociale media

Sinds gisteren 15 uur is de jury in beraad, na het twee maanden durende, lang uitgesponnen en erg gemediatiseerde proces tussen acteur Johnny Depp en zijn ex-vrouw actrice Amber Heard. Ze beschuldigen elkaar van partnergeweld tijdens hun huwelijk en eisen schadevergoedingen voor geleden imagoschade en misgelopen inkomsten uit filmrollen en sponsordeals.

Het is overigens niet het eerste publieke proces dat draait om het voormalige Hollywoodkoppel. In 2020 verloor Depp een proces dat hij had aangespannen tegen de Britse tabloid The Sun. Die krant had hem in een titel een wife beater ("vrouwenmepper) genoemd, op basis van beschuldigingen van Amber Heard. De Britse rechter oordeelde toen dat die bewoordingen niet onterecht waren.

Maar nu was er dus een nieuw proces, rechtstreeks tussen de voormalige huwelijkspartners Depp en Heard, voor de Amerikaanse rechter. De gehele rechtsgang viel live te volgen op het internet. Bijna elke dag kwamen er in de rechtszaal nieuwe getuigen of experts aan het woord. De voorbije weken zijn daarbij alle aspecten onder een vergrootglas bekeken: de uitspraken, de lichaamstaal, tot zelfs de outfits van beide partijen en hun getuigen.

Zelfs de advocaten van beide partijen zijn beroemdheden geworden. Dat geldt vooral voor Depps advocate Camille Vasquez , die verschillende TikTok-fanpagina's aan zich toegewijd kreeg, waarvan eentje al 133.000 volgers verzamelde.

Bijna elke dag gaan er hashtags over het proces viraal op sociale media. De grote meerderheid daarvan steunt Johnny Depp, zo is er bijvoorbeeld #JusticeForJohnnyDepp (wat zoveel betekent als "gerechtigheid voor Johnny Depp). Maar opvallend is dat er parallel heel wat berichten circuleren over Amber Heard die misleidend of zelfs foutief zijn.

Tussen de uitgebreide analyses van het gedrag van beide partijen in de rechtszaal zitten ook stukjes video uit de livestreams van het proces, die op sociale media worden verspreid met de bewering dat het gaat om momenten waarop Amber Heard drugs gebruikt.

Zo is er een bepaald fragment waarop Heard haar neus snuit dat wordt voorgesteld als "cocaïne snuiven" . Op een ander beeld zou de actrice zogezegd "een pil innemen" die ze achter haar oor verstopt had. Het ging in werkelijkheid om een ademverfrisser die ze al in haar hand had.

De uitspraken van Depp, Heard, hun advocaten en verschillende getuigen worden door de nauwgezette volgers van het proces meteen aan eigen onderzoek onderworpen.

Zo was er een relletje toen een advocate van Heard aan de jury een bepaald make-uppalet toonde dat Heard altijd bij zich had gedragen tijdens haar relatie met Depp. Ze gebruikte de make-up om verwondingen in het aangezicht te camoufleren, was de boodschap. Maar sommige internetgebruikers ontdekten dat het specifieke product pas in december 2017 op de markt kwam, toen Depp en Heard al gescheiden waren.

Hierover maakte het betrokken cosmeticabedrijf prompt een TikTok-video die dat bevestigde en meer dan een miljoen likes verzamelde. Heard en haar advocaten stelden nadien dat het slechts ging om een voorbeeld van het type make-up.

De livestreambeelden van het proces zijn op sociale media ook het onderwerp geworden van allerlei memes, compilaties, reactievideo's en sketches. Een deel daarvan vormt een aparte bron van fake news, vooral wanneer sommige mensen niet doorhebben dat ze fictief of komisch bedoeld waren.

Dat geldt bijvoorbeeld voor een aantal virale filmpjes waarin het lijkt alsof acteur Jason Momoa - hoofdpersonage uit de film Aquaman waarin ook Heard meespeelt - grof commentaar levert op het proces, of zelfs een eigen videogetuigenis lijkt af te leggen. Die laatste video verzamelde meer dan 5 miljoen views op YouTube .

Hoewel Momoa te zien is in de beelden, wordt zijn stem nagespeeld door een imitator. De grappig bedoelde video's komen van het YouTubekanaal "GeoMFilms", dat gespecialiseerd is in gedubde video's met imitaties van de stemmen van beroemdheden.

Mensen die het fenomeen van zulke "reaction dub"-video's niet kennen, geloven soms dat het om échte uitspraken van Momoa gaat. Dat gebeurt nog vaker wanneer de video's buiten hun originele context verspreid raken.

Hiernaast circuleren over het proces nog heel wat andere verhalen die niet kloppen. Zo is het een verzinsel dat Heard een deel van haar getuigenis zou geplagieerd hebben uit de film . Er was ook een ongefundeerd gerucht dat een advocate van Heard eigenlijk een stiekeme superfan van Johnny Depp was en de zaak van Heard saboteerde. Evenmin klopt het dat een nieuwe filter op Snapchat , die je gezicht vervormt tot een huilend gezicht, geïnspireerd zou zijn door de huilende Amber Heard tijdens haar proces.

Hoe valt het te verklaren dat factcheckers wereldwijd aandacht moeten besteden aan een celebrityproces?

Op de eerste plaats bevat het verhaal alle noodzakelijke elementen om tot het ontstaan van misinformatie te leiden. De betrokkenheid van een wereldster zoals Johnny Depp garandeert ruime media-aandacht over de hele wereld. Er is sprake van een sterke "kampvorming" tussen beide partijen. Tot slot zorgt het streamen van het proces voor een eindeloze hoeveelheid beeldmateriaal. Die beelden kunnen zowel live becommentarieerd worden of als bronmateriaal dienen voor nieuwe, eigen filmpjes op sociale media.

Op de tweede plaats ontstaat desinformatie sneller rond onderwerpen die sterke emoties uitlokken. Het is moeilijk om de misleidende berichten die circuleren over Amber Heard los te zien van de intensieve online campagnes rond het proces, vooral gevoerd door fans van Johnny Depp. "Trial by TikTok" noemde een opinieschrijver in The Guardian het proces eerder deze maand.

Dat betekent niet dat het noodzakelijk rabiate superfans van de acteur zijn die valse geruchten lanceren. Dat er een globaal en fanatiek publiek voor het proces bestaat, is voldoende voor heel wat profielen op sociale media om daarop in te spelen met zogenoemd "breaking news" en clickbait-titels.

Zo maakte NBC News een reportage over content creators op YouTube en andere videoplatformen die hun inhoudelijke focus volledig verlegden naar het mediagenieke proces tussen Depp en Heard, om zo soms miljoenen kijkers te lokken. Of de explosieve claims die ze daarbij lanceren verzonnen zijn, maakt hen zelfs niet uit.

Soms draait het verspreiden van misleidende informatie niet zozeer om de inhoud, maar gewoon om de clicks.