De beschuldiging van een Oekraïense legereenheid dat Rusland chemische wapens zou hebben ingezet in Marioepol, vestigt opnieuw de aandacht op het gebruik van dergelijke verboden wapens. Eerder waarschuwde Amerikaanse president Biden er ook al voor. Maar welke aanwijzingen zijn er dat Rusland zo'n wapens bezit? En waarom zouden ze nu gebruikt worden?
Rusland beschuldigd van gebruik chemische wapens: welke aanwijzingen zijn er? En waarom nu?
Valerie Vanhelden
Gepubliceerd:
Het is het Azov-bataljon, een onderdeel van het Oekraïense leger, dat Rusland beschuldigt van het gebruik van chemische wapens in de havenstad Marioepol. Oekraïense soldaten zouden er last hebben van ademhalingsproblemen en bewegingsstoornissen.
Die beweringen moeten nu verder onderzocht worden, maar het is alleszins opnieuw een verwijzing naar het gebruik van chemische wapens in de Oekraïne-oorlog. Eerder werd al naar Rusland gewezen toen er uit een chemische fabriek nabij de stad Soemi ammoniak lekte. En de Amerikaanse president Joe Biden waarschuwde ook al dat Rusland chemische wapens zal gebruiken, net zoals in het verleden.
Chemische wapens?
"Chemische wapens zijn toxische stoffen die doelbewust gebruikt worden om mensen, dieren of planten schade toe te brengen of te doden", legt expert chemische en biologische wapens Jean-Pascal Zanders uit.
Hoewel chemische wapens vaak als gassen omschreven worden, gaat het volgens Zanders meestal om vloeistoffen of vaste deeltjes die verpulverd worden. Hij spreekt daarom liever van agentia.
Je kan ze grofweg indelen in vier categorieën:
Verstikkende agentia verhinderen de ademhaling. Een voorbeeld ervan is chloor.
Bloedagentia verhinderen de uitwisseling van zuurstof in de longen, waardoor het lichaam een tekort aan zuurstof krijgt en bezwijkt. In deze categorie wordt fosgeen vaak genoemd.
Blaartrekkende agentia doen zoals de naam doet vermoeden blaarvorming veroorzaken, maar je kan er bijvoorbeeld ook blind van worden. Denk aan mosterdgas.
Zenuwagentia, zoals sarin, vallen dan weer het centraal zenuwstelsel aan waardoor de coördinatie tussen organen verbroken wordt.
Heeft Rusland dan chemische wapens ter beschikking?
Officieel bezit Rusland geen verboden chemische wapens. Net zoals 192 andere landen ondertekende de Russische Federatie in 1993 immers een verdrag dat de ontwikkeling, productie, opslag en gebruik van chemische wapens verbiedt.
Alle landen die het verdrag ondertekenden, kregen inspectiediensten over de vloer om de naleving ervan te controleren. De OPCW, de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens, heeft na zo’n inspectie in 2017 formeel verklaard dat Rusland alle chemische wapens die het had aangegeven ook effectief vernietigd had.
Grote hoeveelheden toxische stoffen zou Rusland dus niet meer mogen bezitten, maar de productie van kleine hoeveelheden is wel nog toegelaten onder het verdrag, zegt Zanders. "Dat wordt ook in België bijvoorbeeld gedaan om de filters van gasmaskers te testen."
Rusland mag dan wel de kennis hebben om de stoffen te produceren, het is volgens de expert onwaarschijnlijk dat het die stiekem in grote volumes aanmaakt. "Daar moet men grote gespecialiseerde opslagplaatsen voor hebben. Bovendien breken sommige agentia met de tijd af, waardoor je stabilisatoren moet toevoegen, wat een complexe stap is in het productieproces."
Maar niet alle chemische wapens moeten in een lab geproduceerd worden. "Elke toxische stof is potentieel een chemisch wapen", weet Zanders, "en vrij veel stoffen die gebruikt werden tijdens de Eerste Wereldoorlog hebben vandaag nog altijd een belangrijke industriële toepassing." Denk bijvoorbeeld aan chloor dat we gebruiken bij waterzuivering of als ontsmettingsmiddel. Daar kan Rusland, zoals elk ander land, dus wel steeds beroep op doen.
Wanneer was Rusland al betrokken bij het gebruik van chemische wapens?
Ondanks de ondertekening van het verdrag, doet een aantal gebeurtenissen vermoeden dat Rusland chemische wapens nog niet helemaal afgezworen heeft. Zo zijn er verschillende verhalen waarbij tegenstanders van het Russische regime vergiftigd werden.
In 2006 overleed bijvoorbeeld Alexander Litvinenko aan een vergiftiging met het radioactieve Polonium-210. Litvinenko was een voormalige agent van de Russische geheime dienst en een informant van de Britse geheime dienst en had een aantal wantoestanden aan het licht gebracht.
Twaalf jaar later volgen de voormalige dubbelspion Sergej Skripal en zijn dochter Joelia. Zij overleven nipt een aanval met het zenuwgas novitsjok in de Engelse stad Salisbury. De Britse regering beschuldigde toen al snel Rusland van de vergiftiging, maar Moskou heeft dat altijd ontkend.
Opnieuw twee jaar later volgt echter een tweede aanval met novitsjok. Dit keer is de Russische opposant Aleksej Navalny het doelwit. En alweer wezen de vingers in de richting van Rusland.
Rusland zou bovendien chloor en sarin hebben ingezet toen het meestreed aan de zijde van het Assad-regime in Syrië. “In Syrië hebben we heel veel chemische aanvallen gezien. We weten dat bondgenoot Rusland mee in de controlekamer heeft gezeten bij een aantal van die aanvallen”, vertelde buitenlandjournalist Inge Vrancken eind maart in “Laat”.
Rusland en Syrië zijn lang niet de enige landen die al eens naar chemische wapens grepen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog gebruikte de Duitsers bijvoorbeeld massaal mosterdgas en chloorgas aan het Ijzerfront. De Nazi’s werkten met Zyklon B in de gaskamers tijdens de Tweede Wereldoorlog. Amerikanen gingen over tot het gebruik van “Agent Orange” tijdens de Vietnamoorlog. En Sadam Hoessein zette mosterdgas en sarin in in Irak en Iran.
Waarom zou Rusland kiezen voor chemische wapens in Oekraïne?
Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden chemische wapens nog volop gebruikt om de militaire tegenstand uit te schakelen. "Omdat troepen zich hier tegenwoordig goed tegen kunnen beschermen, zijn chemische wapens nu vooral een psychologisch strijdmiddel tegen de burgerbevolking", duidt Zanders. "Het blijven niet-discriminerende wapens. Wie er niet tegen beschermd is - militair of burger, volwassene of kind - wordt zonder uitzondering getroffen."
"Chloor is bijvoorbeeld een heel cynisch wapen, omdat het zwaarder is dan lucht en dus naar beneden gaat", vertelde buitenlandjournalist Inge Vrancken in "Laat". Als je in een schuilkelder zit, ben je dan extra kwetsbaar. Het is een psychologisch wapen omdat je er nergens meer voor kan schuilen."
Wie er niet tegen beschermd is - burger of militair, volwassene of kind - wordt zonder uitzondering getroffen
In Syrië werd chloor gebruikt als een afschrikkingsmiddel, zegt Zanders. "De regeringstroepen maakten duidelijk aan de verdedigers van bepaalde steden dat als ze zich niet zouden terugtrekken, ze te maken gingen krijgen met dit soort aanvallen. Na een aantal keer wist men dus automatisch wat er zou komen."
Het is precies die tactiek die Rusland zou kunnen toepassen in bepaalde Oekraïense steden, zeker nu Aleksandr Dvornikov sinds kort het Russische leger aanvoert. Dvornikov was de man aan het hoofd van de Russische gevechtsoperaties in Syrië. Door chemische wapens in te zetten, zou Rusland zo het verzet kunnen proberen te breken in een aantal moeilijk te veroveren gebieden.
Marioepol, dat nu al anderhalve maand belegerd wordt, is daardoor een mogelijk doelwit en het is precies daar waar Rusland beschuldigd wordt van chemisch wapengebruik. Maar zoals gezegd, moet dat eerst nog verder onderzocht worden.
