Onderzoekers vinden zelfs plasticdeeltjes in ijs en sneeuw: vervuiling op Noordpool is erger dan eerst gedacht

De Noordpool is amper bevolkt, en toch is de hoeveelheid aan plasticvervuiling er volgens wetenschappers gelijkaardig als in dichter bevolkte gebieden op de wereld. "Van de Noordpool wordt vaak verondersteld dat het nog een ongerepte wildernis is", zegt Melanie Bergmann, biologe bij het Alfred Wegener Instituut  (AWI). "Maar uit ons onderzoek blijkt dat die perceptie niet langer overeenstemt met de realiteit."

Het instituut maakt deel uit van de grootste wetenschappelijke organisatie in Duitsland en voert internationaal onderzoek over de Noord- en Zuidpool, onder meer met de ijsbreker Polarstern. Uit een artikel dat AWI vandaag publiceert in wetenschappelijk tijdschrift "Nature Reviews Earth & Environment" blijkt dat het met de plasticvervuiling op de Noordpool erger is gesteld dan werd aangenomen.

De plasticsoep heeft niet alleen de Arctische Oceaan bereikt, de onderzoekers vonden ook microplasticdeeltjes terug op de zeebodem, op afgelegen stranden en in rivieren op de Noordpool, en zelfs in het ijs en de sneeuw. Zo goed als alle organismen die het team heeft onderzocht, "van plankton tot potvissen", waren al in aanraking gekomen met plastic.

Dat de vervuiling tot op de Noordpool geraakt, vindt professor Colin Janssen in ons land geen verrassing. Hij is milieutoxicoloog aan de UGent en wijst erop dat er tal van manieren zijn waarop plastic uit de "bewoonde" wereld zich kan verspreiden naar afgelegen en verlaten gebieden.

Het AWI heeft dat nu in kaart gebracht voor de Noordpool. Een van de grootste bronnen van vervuiling daar zijn vissersschepen. Hun netten en touwen belanden in zee doordat ze verloren gaan of zelfs bedoeld worden gedumpt. Op een strand van de eilandengroep Spitsbergen konden de onderzoekers zo goed als al het aangespoelde plasticafval linken aan de visserij.

Naast zeestromingen speelt ook de wind een belangrijke rol in de plasticvervuiling. Kleinere microplasticdeeltjes komen dus niet alleen via het water, maar ook via de lucht tot in het noorden terecht.

En dan zorgen ook de vriestemperaturen nog voor de aanlevering van plastic. In de herfst bevriest het water voor de kust van Siberië, waardoor (micro)plastics in het ijs vast komen te zitten. De oceaanstroming in de Noordelijke IJszee voert dat ijs tot Spitsbergen en zelfs Groenland, waar het in de zomer weer smelt en de vervuiling "loslaat".

In de eerste plaats is die aanwezigheid van plastic gevaarlijk voor de bestaande ecosystemen. "Voor dieren in het Noordpoolgebied, zoals ijsberen, zeehonden, rendieren en zeevogels, bestaat het risico dat ze verstrikt raken in het plastic en sterven", zegt Bergmann. Zij wijst ook op negatieve gevolgen voor de voortplanting van dieren. "Het Noordpoolgebied warmt al drie keer sneller op dan de rest van de wereld, de plasticsoep raakt zo ecosystemen die nu al serieus onder druk staan."

Maar ook op de mens is er mogelijk een effect: de microplastics op de Noordpool zouden de klimaatopwarming kunnen versnellen. "Onze eerste studies tonen aan dat microplastics de eigenschappen van ijs en sneeuw kunnen veranderen." 

Meer concreet veronderstellen de onderzoekers dat donkere deeltjes ervoor kunnen zorgen dat het ijs meer zonlicht absorbeert en daardoor sneller zou smelten. Maar om die effecten werkelijk in kaart te brengen, is dringend meer onderzoek nodig.

Microplastics die in het ijs op de Noordpool zitten, kunnen ook tot hier komen als het ijs smelt en in zee terechtkomt, vertelt Janssen. "Veel plastics die we hier zien, komen van andere plaatsen. Zo wordt plastic verdeeld over de rest van de wereld en blijft het niet alleen op de plaats van de grootste vervuiling."

Op die manier komen hele kleine deeltjes micro- of nanoplastic in onze voedselketen terecht, en zo mogelijk ook in de menselijke bloedbaan. Over de gezondheidseffecten daarvan bestaat nog veel onzekerheid.

Plasticvervuiling is al langer een wereldwijd probleem. Eerder dit jaar is op een milieuconferentie van de Verenigde Naties beslist dat er binnen twee jaar een bindend verdrag komt om plasticvervuiling aan banden te leggen. Dat moet alle stadia van de levenscyclus van plastic reguleren, van het ontwerp tot de afvalverwerking. 

"Een belangrijke eerste stap", vindt Bergmann, die de Europese landen daarnaast oproept om "minder plastic te produceren" en aan de staten die zich in het Noordpoolgebied bevinden (waaronder Canada, Denemarken, IJsland en Rusland) om "vervuiling van lokale bronnen te verminderen".

Janssen benadrukt wel dat dit maar één schakel in het grotere geheel is: "Er zijn tal van kleine verstoringen van ecosystemen die bij elkaar opgeteld het probleem van klimaatopwarming versterken. Plastic is één vorm van vervuiling die mensen kunnen begrijpen omdat het zichtbaar is, desnoods via microscoop. Maar daarnaast zijn er ook nog veel vervuilende chemische stoffen die we niet kunnen zien."