Verschillende wereldleiders beschuldigen Rusland van oorlogsmisdaden in onder meer het Oekraïense stadje Boetsja, nabij Kiev. Honderden burgers werden daar vermoord. Er loopt intussen een internationaal onderzoek. Boetsja is niet de eerste plek waar (vermoedelijk) oorlogsmisdaden zijn begaan en het zal wellicht en helaas ook niet de laatste zijn. Deze trieste oorlogsmisdaden gingen Boetsja vooraf.
Gaat ook Boetsja geschiedenis in door oorlogsmisdaden? Guernica, My Lai, Srebrenica: andere namen op een trieste lijst
Freek Willems
Gepubliceerd:
Opgelet: sommige foto's in dit artikel kunnen als schokkend ervaren worden.
Oorlogsmisdaden zijn van alle tijden en de lijst met oorlogsmisdaden uit de geschiedenis is - helaas - ontzettend lang. Ze gaan van tapijtbombardementen op burgers tot aanvallen met chemische wapens en massa-executies waarbij mensen in koelen bloede werden doodgeschoten.
Sommige oorlogsmisdaden staan voor altijd in ons collectieve geheugen gegrift en dan met name de plaats waar ze plaatsvonden. Of dat ook bij Boetsja zo zal zijn, zullen we pas later weten. Verder onderzoek moet nog uitmaken wat er precies is gebeurd, want voorlopig moeten we het doen met de eerste beelden die zijn verspreid - en over heel de wereld verontwaardiging veroorzaken.
Het is dus nog te vroeg om wat in Boetsja gebeurd is in één adem te noemen met bijvoorbeeld Guernica, My Lai of Srebrenica, zeggen experten. Ook omdat sommige oorlogsmisdaden later ook als genocide zijn benoemd, wat juridisch gezien een andere categorie van misdaden is.
We duiken even in de geschiedenis en focussen op enkele van de ergste oorlogsmisdaden uit de voorbije 100 jaar. (Dit is een selectie van de redactie, wetende dat dit allesbehalve de enige oorlogsmisdaden zijn uit de recente geschiedenis, nvdr.)
Wordt Boetsja een keerpunt in de oorlog in Oekraïne ?
Guernica, Spanje
Vereeuwigd door de Spaanse schilder Pablo Picasso, gaat het bombardement op het Baskische stadje Guernica tijdens de Spaanse Burgeroorlog de geschiedenis in als het eerste bombardement op burgers in Europa. Voor sommigen overduidelijke oorlogsmisdaden, voor anderen een legitieme aanval.
Op 26 april 1937 werd het historische centrum van Guernica meer dan twee uur lang platgebombardeerd door bommenwerpers van de Duitse luchtmacht, in opdracht van bondgenoot generaal Francisco Franco. Die wilde met het bombardement de Basken, die aan de zijde van de republikeinen vochten, op de knieën krijgen.
Mensen kwamen om in hun huizen, in schuilkelders en in de velden rondom de stad, waar ze probeerden weg te vluchten, maar door de Duitse piloten werden doodgeschoten.
Over het exacte aantal slachtoffers is er nog altijd discussie. Verschillende historische onderzoeken gaan van ongeveer 120 doden tot 400 of zelfs 800 doden. Kort na het bombardement had de lokale overheid het over meer dan 1.600 doden.
Misdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog
Na Guernica deed de Duitse luchtmacht onder het nazi-regime dat "kunstje" nog een aantal keren over: opzettelijk burgers bombarderen om de vijand te breken. Denk maar aan het bombardement op de Poolse hoofdstad Warschau (1939) en dat op de Nederlandse stad Rotterdam (1940). En dan is er ook nog Oradour-sur-Glane, een gemeente in Frankrijk waar de grootste massaslachting door de nazi's op Franse burgers plaatsvond (1944).
Wie oorlogsmisdaden zegt, kan niet om de Tweede Wereldoorlog heen. Er werden niet alleen gruwelijke oorlogsmisdaden gepleegd, er vond een ware genocide plaats: de systematische uitroeiing van Joden, de Holocaust of Shoah genoemd.
De processen die daarna gevoerd werden, zoals het Neurenberg-proces, gelden als het begin van het internationaal strafrecht. Hoewel verschillende nazi-kopstukken vervolging ontliepen door zelfmoord te plegen, werden tientallen andere nazi's veroordeeld, zoals Hermann Göring, Joachim von Ribbentrop en Albert Speer. Sommigen onder hen werden kort daarna geëxecuteerd.
Ook jaren na de Tweede Wereldoorlog werden nog nazi's veroordeeld voor de oorlogsmisdaden die ze hebben begaan, zoals Adolf Eichman begin jaren 60 en Klaus Barbie begin jaren 80. Ook tientallen collaborateurs in Oostenrijk, Nederland en België werden veroordeeld wegens oorlogsmisdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog.
My Lai, Vietnam
Een van de ergste oorlogsmisdaden die Amerikaanse soldaten pleegden tijdens de Vietnamoorlog (1955-1975), was het bloedbad in het dorp My Lai. Een groep Amerikaanse soldaten trok het dorp op 16 maart 1968 binnen en slachtte er bejaarden, vrouwen en kinderen af.
De Amerikanen dachten dat strijders van de communistische guerrillabeweging Vietcong zich in het dorp schuilhielden, maar troffen er enkel ongewapende bejaarden, vrouwen en kinderen aan. Toch werden ze een voor een afgemaakt. Hoeveel slachtoffers er vielen, is nog altijd niet helemaal duidelijk. Schattingen gaan van 300 tot 500 doden.
Een twintigtal Amerikaanse militairen werden later in beschuldiging gesteld, maar slechts één militair werd veroordeeld: luitenant William Calley kreeg in 1971 levenslang. Maar dankzij toenmalig president Richard Nixon zat Calley uiteindelijk 3,5 jaar in huisarrest.
Srebrenica, Bosnië-Herzegovina
Srebrenica, momenteel een stad in de Servische Republiek binnen Bosnië-Herzegovina, was in 1995 het toneel van een van de meest recente oorlogsmisdaden op Europese bodem en het tragische dieptepunt van de Joegoslavische oorlogen. Na het uiteenvallen van Joegoslavië brak een reeks conflicten uit tussen de verschillende bevolkingsgroepen. Srebrenica gold toen als een "veilige" enclave voor moslims binnen een door Bosnische Serviërs gecontroleerd gebied.
Maar veilig bleef ze allerminst. De enclave werd ingenomen door Servische troepen onder leiding van generaal Ratko Mladic. Duizenden moslims sloegen op de vlucht. Meer dan 8.000 moslimmannen en -jongens werden door Bosnisch-Servische milities afgevoerd en geëxecuteerd.
Ratko Mladic kon 16 jaar uit de handen blijven van het Joegoslaviëtribunaal, dat oorlogsmisdaden tijdens de Joegoslavische oorlogen berecht. In 2011 werd hij toch gearresteerd in de Servische hoofdstad Belgrado. In 2017 en in 2021 (in beroep) werd hij veroordeeld tot levenslang. De moord op duizenden moslims in Srebrenica - ook als genocide erkend - was samen met de jarenlange belegering van de Bosnische hoofdstad Sarajevo een van de zwaarste aanklachten tegen hem.
Voor dezelfde misdaden stond ook onder meer Radovan Karadzic terecht, de politieke leider van de Bosnische Serviërs in die tijd. Ook hij werd in beroep veroordeeld tot levenslang (in 2019).
Mladic en Karadzic waren niet de enige oorlogsmisdadigers die door het Joegoslaviëtribunaal werden veroordeeld en de genocide in Srebrenica was ook niet de enige oorlogsmisdaad tijdens de Joegoslavische oorlogen. Etnische zuiveringen waren toen schering en inslag, door alle strijdende partijen. Ook tijdens de latere oorlog eind jaren 90 in Kosovo, dat zich afscheurde van Servië, was dat het geval.
Halabja, Irak
Nog zo'n schandvlek in de oorlogsgeschiedenis, die bij sommigen misschien wat ver in het geheugen zit, is de chemische aanval op de Iraakse stad Halabja, aan het einde van de Iraans-Iraakse oorlog (1980-1988). De stad viel in handen van Koerdische strijders die gesteund werden door Iran. Op 16 maart 1988 dropte het Iraakse leger een reeks bommen op de stad en zette het chemische wapens in.
Vooral die laatste zaaiden dood en vernieling. Zeker 5.000 mensen kwamen om als gevolg van de chemische aanval. Het Iraakse leger trok daarna de stad in en maakte die volledig met de grond gelijk. In 2010 werd het bloedbad in Halabja als genocide erkend.
Irak werd tijdens die oorlog geleid door Saddam Hoessein. Pas 18 jaar later, na de Amerikaanse invasie in Irak en zijn gevangenneming in 2003, werd Hoessein voor een Iraakse rechtbank veroordeeld wegens oorlogsmisdaden. Al was dat niet voor de genocide in Halabja, maar voor de moord op bijna 150 Iraakse sjiieten in 1982. Op 30 december 2006 werd hij opgehangen.
Vier jaar later werd Hoesseins neef Ali Hassan al-Majid, ook wel "Chemical Ali" genoemd, ter dood veroordeeld voor zijn rol in de chemische aanval op Halabja.
Rwanda, Sierra Leone, Darfoer, Aleppo, ...
Deze voorbeelden zijn slechts enkele van de wreedste oorlogsmisdaden uit de recente geschiedenis. Sommige zijn verbonden aan een specifieke plaats, andere zijn "uitgesmeerd" over een langere periode of verschillende plaatsen.
De genocide op Tutsi's en Hutu's in 1994 in Rwanda bijvoorbeeld. Of de oorlogsmisdaden die Liberia beging tijdens de interventie in de burgeroorlog in buurland Sierra Leone (1991-2002). De Liberiaanse ex-president Charles Taylor werd in 2012 door het Internationaal Strafhof veroordeeld tot een celstraf van 50 jaar. Volgens het Strafhof was hij verantwoordelijk voor honderdduizenden doden in Sierra Leone.
Nog niet veroordeeld, is de voormalige Soedanese president Omar al-Bashir. Het Strafhof wil hem vervolgen voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de mensheid in de West-Soedanese regio Darfoer. Volgens de Verenigde Naties zijn daar ongeveer 300.000 mensen omgekomen. In 2019 werd al-Bashir afgezet. De nieuwe machthebbers hebben al meermaals beloofd om hem uit te leveren, maar dat is nog niet gebeurd.
Recentere oorlogsmisdaden werden gepleegd in Aleppo en andere steden in Syrië, tijdens de burgeroorlog die eigenlijk nog steeds aan de gang is. Zowel de rebellen, het regeringsleger als Rusland (dat de Syrische president al-Assad steunt) worden ervan beschuldigd oorlogsmisdaden te hebben begaan tijdens de strijd om Aleppo, de grootste stad in Syrië, inclusief chemische aanvallen. De VN had het zelfs over "misdaden van historische omvang".
En zo komen we opnieuw uit bij de Russische president Vladimir Poetin. Zoals gezegd moet uitgebreid onderzoek uitwijzen wat er precies gebeurd is in Boetsja. Maar evenzeer wordt gevreesd dat Boetsja niet de enige plek is waar mogelijk oorlogsmisdaden zijn begaan tijdens de Russische invasie in Oekraïne. Soemi, Tsjernihiv, Charkov, Marioepol, de kans bestaat dat ook (sommige van) die namen ooit in het collectieve geheugen gegrift zullen staan.
