Aan Russisch-Oekraïense onderhandelingstafel zitten nauwelijks vrouwen, nochtans kunnen zij daar belangrijke rol spelen

Een deel van de Oekraïense vrouwen heeft ervoor gekozen om mee te vechten met hun landgenoten, als militair of burger. Ze zijn in hun land gebleven om het te verdedigen, om gewonden te verzorgen of hun steentje bij te dragen in de gruwelijke dagen van oorlog. Anderen zijn hun land ontvlucht: om zichzelf én hun kroost in veiligheid te brengen. 

Welke keuze ze ook maken: hun verantwoordelijkheid is groot. De gevolgen van hun keuzes eveneens. Het zou dan ook vanzelfsprekend moeten zijn dat vrouwen mee aan tafel schuiven om een vredevolle uitweg te vinden uit dit bloederige conflict. Alleen is dit niet het geval. 

Nochtans nam de VN-Veiligheidsraad op 31 oktober 2000 -met Rusland als permanent lid- unaniem "Resolutie 1325" over Vrouwen, Vrede en Veiligheid aan. Deze historisch belangrijke resolutie erkent het belang van de deelname van vrouwen aan vredesonderhandelingen en handhavingsprocessen, waar ze al te vaak van uitgesloten worden. Ze wil ook de gelijkheid bevorderen tussen mannen en vrouwen bij humanitaire initiatieven, vredesoperaties, post-conflictbeheer en bestuur.

Het "revolutionaire" aan Resolutie 1325 is dat ze vrouwen niet louter als slachtoffers van oorlog en conflict beschouwt, maar net een actieve rol voor hen weggelegd ziet. Ze wil een grotere betrokkenheid van vrouwen  bij het voorkomen van geweld en oorlog, bij vredesonderhandelingen en de heropbouw van hun land na een conflict. Om die ambitie waar te kunnen maken, werkten verschillende landen nationale actieplannen uit - Oekraïne lanceerde z'n eerste vierjarig actieplan in 2016 - op basis van hun eigen noden. In België werd op 25 februari j.l. al een vierde Belgisch Nationaal  Actieplan "Vrouwen, Vrede en Veiligheid" goedgekeurd.

Alleen kan je je de vraag stellen wat de resolutie zo’n twintig jaar later , samen met  de  actieplannen, concreet heeft opgeleverd?

Bekijk -  De clip voor de 20e verjaardag van resolutie 1325:

"Het grote gevaar van zo’n VN-resolutie, hoe belangrijk ook haar intentie, is dat ze dode letter blijft", licht vrouwenrechtenactiviste en hoofd van Moeders voor Vrede, Jennie Vanlerberghe, toe. Die vaststelling wordt nog maar eens pijnlijk duidelijk in het Russisch-Oekraïens conflict, waar tot nog toe geen enkele vrouw aan de onderhandelingstafel gesignaleerd is. Voormalig secretaris-generaal van de VN Ban Ki-moon wees er op de tiende verjaardag van de resolutie al op dat ze lang nog niet aan de verwachtingen voldeed.

Nog volgens Vanlerberghe creëert de "oorlogslogica" een bepaald denkpatroon waarbij mannen plots "krijgsheren" worden genoemd of "moedige soldaten", terwijl "vrouwen en kinderen" beschermd moeten worden. 

Jennie Vanlerberghe: "Oorlogen en conflicten hebben heroïsche mannen nodig, die het vaderland of hun volk verdedigen, terwijl vrouwen - die het hart en de eer van de natie uitmaken - in een kwetsbare rol geduwd worden, omdat zij instaan voor de reproductie en de bescherming van de haard." Kortom: in onzekere tijden, wordt teruggegrepen naar traditionele en patriarchale waarden. Gevolg is dat de positie van de vrouw in een crisissituatie plots opnieuw ondermijnd wordt.

Die mindset zien we ook in de huidige Russisch-Oekraïense oorlog. Tijdens de Maidanrevolutie in 2014 stonden de Oekraïense vrouwen samen met "hun" mannen op de barricades. Ook de daaropvolgende jaren zijn ze voor hun land en volk blijven opkomen. 

Het is onaanvaardbaar zegt speciale-VN-Rapporteur inzake geweld tegen vrouwen, Reem Alsalem -samen met een VN-expertenteam- dat vrouwen tijdens de huidige vredesonderhandelingen enkel aan de zijlijn mogen toekijken. "Een de-escalatie van de oorlog bereiken en onderhandelen over vrede is onrealistisch geworden zonder vrouwen rond de tafel."

Het team ijvert er eveneens voor dat er dringend maatregelen worden genomen om vrouwen en meisjes te beschermen tegen gender-gerelateerd geweld in het conflict, dat al sinds 2014 in het oosten van het land woedt. En dat de betrokkenen zich zullen moeten verantwoorden voor hun daden. 

Verschillende studies , gebaseerd op vredesonderhandelingen uit het verleden, tonen aan dat deelname van diverse maatschappelijke vertegenwoordigers en in het bijzonder van vrouwen of vrouwenorganisaties de kans op het mislukken van een vredesakkoord met 64 procent vermindert. Nog uit onderzoek blijkt dat de onderhandelde vredesakkoorden beter toegepast worden én langer standhouden als vrouwen ze mee onderhandeld hebben.

Er zijn dus enkel voordelen om vrouwen bij vredesgesprekken te betrekken.  Als ze mee een stem krijgen, ontstaat er niet alleen een andere dynamiek. Vrouwen kunnen ook andere gevoeligheden belichten dan mannen. Elke vrouw die ooit in barensnood verkeerde, weet bijvoorbeeld maar al te goed hoe kwetsbaar ze op dat ogenblik is. 

Zelfs als haar verstand haar influistert dat ze zichzelf in veiligheid moet brengen, kan ze niet anders dan eerst nieuw leven te schenken. Los van waar ze zich op dat ogenblik bevindt. Met die wetenschap in het achterhoofd kijken de meeste vrouwen wellicht anders naar het  bombardement op de materniteit in de Oekraïense stad Marioepol, dat moeiteloos gecategoriseerd kan worden als het lafste in z'n soort.

Ook vrouwen van militaire leiders of van staatshoofden dragen veel potentieel in zich als vredesactor. Ze kunnen op een heel andere manier invloed op hun partner uitoefenen dan diens entourage. Zeker first ladies kunnen hun bekendheid aanwenden voor "de goede zaak": openlijk of in alle discretie, achter de schermen. 

Olena Zelenska, echtgenote van de Oekraïense president Volodimir Zelenski, gaat voor de eerste optie. Net zoals de president maakt ze handig gebruik van sociale media om haar visie op het conflict te verkondigen en de publieke opinie te beïnvloeden. Op 8 maart, internationale vrouwendag, postte ze nog een open brief gericht aan alle media wereldwijd. Daarin beschrijft ze hoe haar vredig Oekraïne plots een oorlogszone geworden is.

Net zoals haar echtgenoot roept de first lady op om de humanitaire corridors te respecteren, zodat burgers - in het bijzonder kinderen - veiligere oorden kunnen opzoeken. De presidentsvrouw vraagt de pers ook uitdrukkelijk om waarheidsgetrouw over de oorlog te blijven berichten. 

Het is duidelijk dat Olena Zelenska - die zich als presidentsvrouw in het verleden eerder op de achtergrond hield - probeert mee druk uit te oefenen om de invasie in haar land te stoppen. Ze zoekt daarbij trouwens ook steun bij andere first ladies, die op hun beurt hun partners kunnen beïnvloeden.  Oorlog is al lang geen loutere mannenzaak meer, als het dat al ooit geweest is. Het pad naar de vrede is dat evenmin.

Toen er nog hoop was op een samenwerking tussen de Afghaanse regering en talibanstrijders - en hun gewelddadige machtsovername nog geen feit was - werden er meermaals vredesgesprekken georganiseerd tussen de twee partijen. Het Afghaanse vredesteam telde vier vrouwen, het talibanteam geen. De Afghaanse activiste Fawzia Koofi en lid van het vredesteam vroeg op een gegeven ogenblik waarom de talibandelegatie geen vrouwelijke vertegenwoordigers telde. De mannen beantwoordden haar vraag met hoongelach.

Het voorval toont aan dat het één zaak is om vrouwen bij vredesprocessen te betrekken, maar dat hun aanwezigheid an sich zeker niet voldoende is. Om hun gewicht in de schaal te kunnen leggen, mogen vrouwen niet worden weggezet als excuustruzen en moeten ze door de mannelijke deelnemers als volwaardige actoren worden aanvaard. Alleen in die omstandigheden kunnen ze hun cruciale rol uitspelen in conflictsituaties.

Maar laat daar nu net het schoentje wringen. Beweren dat de taliban een achtergestelde mentaliteit hebben en vrouwen niet als gelijken zien, zou net iets te eenvoudig zijn. Ook elders in de wereld blijven sommige politici worstelen met hun vrouwelijke evenknie, zoals voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen meermaals aan den lijve heeft mogen ondervinden. "Vrouwenkracht is Vredesmacht" luidt het motto, maar dan moeten vrouwen wel de kans krijgen om hun macht te tonen...ook in het Russisch-Oekraïense conflict.